| Wybrane zdarzenia istotne z
punktu widzenia szlachty, genealogii i heraldyki:
180 000 p.n.e Najdawniejsze ślady człowieka w Polsce -
najstarszy człowiek w jaskiniach Ojcowa.
1800-1600 p.n.e Patriarchalna wspólnota rodowa - ród ojcowski,
w którym decydującym czynnikiem społecznym byli mężczyźni i wielką
rolę odgrywała władza ojcowska.
0-400 Okres rzymski - napływ produktów rzymskich, rzymskie
pieniądze, handel bursztynem. Rozpad patriarchalnej wspólnoty pierwotnej
i powstanie wspólnoty terytorialnej.
966 Chrzest Mieszka I i jego otoczenia. Umocnienie struktury
feudalnej.
991 "Dagome iudex" - nastarszy dokument polski
wystawiony przez Mieszka I.
1225 Leszek Czarny przywilejem zrównał z rycerstwem wszystkich
mieszczan krakowskich.
1346-1347 Początki monarchii stanowej. Statuty Kazimierza
Wielkiego.
1352 Szlachta wielkopolska w obronie swych interesów w Poznaniu
zawiązuje konfederację pod wodzą Borkowica, która zostaje rozgromiona
przez Kazimierza w 1353 r.
17 IX 1374 Przywilej w Koszycach - Ludwik Węgierski
nadaje szlachcie znaczne uprawnienia: uwolnienie od wszelkich danin i ciężarów
z wyjatkiem 2 groszy z łanu (wnoszonych przez chłopów z dóbr
szlacheckich); król będzie nadawał urzędy ziemskie szlachcie tej
ziemi, w której urząd wakuje; szlachta zobowiązana zostaje do służby
wojennej w granicach państwa, za szkody poza granicami król wypłaca
wynagrodzenie. Było to osłabienie władzy królewskiej. Rozwój sejmików
szlacheckich jako reprezentacji stanu szlacheckiego, uprawnionej do wyrażania
zgody na podwyższanie podatków. W związku z otrzymanymi przywilejami
szlachta wyodrębniła się jako stan - ostateczne ukształtowanie się
ustroju stanowego w Polsce.
1388 Przywilej piotrkowski, wydany przez króla dla
szlachty i duchowieństwa, ograniczajacy władzę królewską (podobnie
jak poprzednie przywileje).
2 X 1413 Unia horodelska - porozumienie Litwinów z
Polakami. Wielu bojarów Wielkiego Księstwa (wyznania katolickiego)
przyjeto do herbów polskich; otrzymali oni te same prawa, które posiadała
szlachta polska. Unia gwarantowała odrębność państwa Litewskiego.
23 IX 1422 Przywilej czerwiński. Król zobowiązuje się
że nie będzie konfiskować dóbr szlacheckich bez wyroku sądowego oraz
przyznaje szlachcie szereg przywilejów ekonomicznych. Przywilej ten
zabrania także łłączenia w jednej osobie urzędu starosty i sędziego.
28 X 1423 Statut warecki. Prawa szlachty zdobyte w
przywileju czerwińskim zostają rozszerzone, zwłaszcza w stosunku do
miast i kmieci. Pan może usunąć sołtysa mimo prawa dziedziczności,
jakie mu dokument lokacyjny gwarantował.
IV 1425 Przywilej brzeski (wydany w Brześciu Kujawskim)
Władysława Jagiełły. W zamian za uznaniesyna Jagiełły, Władysława,
następcą tronu, król potwierdza dotychczasowe przywileje szlacheckie i
rozciąga je na szlachtę ziem, które dotychczas z pełni przywilejów
nie korzystały (kujawska, dobrzyńska i ruska).
4 III 1430 Przywilej jedlneński (Jedlno), nadany przez
Jagiełłę szlachcie i duchowieństwu w zamian za zapewnienie po śmierci
króla elekcji jednego z dwóch królewiczów oraz inkorporacji
(wcielenia) Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przywilej ten zapewniał
szlachcie nietykalność osobistą i majątkową: "Neminem
captivabimus nisi iure victum" oraz ustalał wynagrodzenie dla
szlachty za służbę wojskową poza granicami kraju.
9 I 1433 Przywilej krakowski wydany przez Jagiełłę. Było
to ponowienie przywileju jedlneńskiego. W sprawie tzw. jedlneńsko-krakowskiego
przywileju mieści się podstawowy artykuł gwarantujacy wolność osobistą
szlachty: szlachcic nie może być uwięziony przed wydaniem wyroku przez
sąd ziemski danej ziemi.
XI, XII 1454 Przywileje nieszawskie. Najważniejsze
postanowienia: król nie może zwołać pospolitego ruszenia ani wydać
nowego prawa bez zgody szlachty zebranej na sejmikach ziemskich, na opróżnione
urzędy sędziego, podsędka i pisarza sądu ziemskiego król mianować będzie
zawsze jednego z czterech kandydatów przedstawionych mu przez szlachtę
danej ziemi; sądownictwo starościńskie zostaje ograniczone na rzecz
szlacheckich sądów ziemskich; starostwa nie mogą być nadawane wyższym
dostojnikom (wojewodom i kasztelanom); zaostrzenie kar za ukrywanie zbiegłych
chłopów w miastach; dalsze ograniczenie samorządów miast. Przywileje
te ograniczyły dotychczasowe wpływy magnatów a wzmocniły pozycję
szlachty średniej.
1493 Jan Olbracht włączył mieszczan krakowskich w poczet
szlachty Rzeczpospolitej. Od tego momentu mamy do czynienia ze
szlachectwem dziedzicznym.
1496 Przywilej piotrkowski wydany w Piotrkowie przez Jana
Olbrachta. Przywilej jest rozszerzeniem przywilejów nieszawskich,
zastrzegał wyłącznie dla szlachty dostęp do wyższych dostojników kościelnych,
zabraniał mieszczanom nabywanie dóbr ziemskich, ograniczył swobodę
ruchów chłopa zabraniając mu opuszczania wsi bez zgody pana, zwolnił
szlachtę od cła. Statut piotrkowski ograniczył prawa miast: nadaje
szlachcie liczne przywileje ekonomiczne, stworzył prawne podstawy
dalszego jej rozwoju ekonomicznego i politycznego.
23 X 1501 Unia mielnicka. Prawo wyboru króla zostało
zastrzeżone dla możnowładców polskich i litewskich z wyłączeniem
ruskich bojarów i polskiej szlachty. Prawo wypowiedzenia posłuszeństwa
królowi gdyby ten usiłował rządzić "po tyrańsku" (wbrew
woli senatu).
1504 Sejm w Piotrkowie uchwala dwie ustawy skierowane
przeciwko możnowładcom: król może zastawiać dobra królewskie tylko
za zgodą sejmu; możnowładcy nie mogą łączyć w jednym ręku dwóch
dygnitarstw. Zniesienie przywileju mielnickiego z 1501 r.
1505 Sejm radomski. Konstytucja Nihil novi. Król i jego
następcy nie ustanowią nic nowego bez wspólnej zgody senatu i posłów
ziemskich. Zakaz trudnienia się przez szlachtę handlem i rzemiosłem pod
groźbą utraty szlachectwa. Szlachcicem ten tylko nazywać się może,
którego oboje rodzice są szlachetnie z domu szlachetnego urodzeni i którzy
wedle obyczaiu Oyczyzny i zwyczaju szlachty mieszkają w swych dzierżawach,
czyniąc prawem szlacheckim Królestwa Polskiego. ("Volumina
Legum", tom obejmujący rok 1505, strona 138, pozycja 303).
1518 Uznanie przez króla pełnej jurysdykcji szlachty nad
poddanymi. Odtąd chłop podlegał wyłącznie sądownictwu swego pana
- sądownictwo patrymonialne.
1520 Statuty toruński i bydgoski wprowadzają przymus pańszczyzny
- jeden dzień w tygodniu. Szlachta nie ograniczona we władzy nad chłopami
wymiar ten często zwiększała wielokrotnie. Jest to tzw. poddaństwo
gruntowe - ziemia nie była własnością chłopa ale jego pana; za jej użytkowanie
chłop musiał bezpłatnie pracować na pańskim folwarku.
1532 Ustawa sejmowa zabraniająca opuszczania wsi przez chłopów
bez zezwolenia pana. Zakaz ukrywania zbiegłych chłopów i nadawania im
obywatelstwa miejskiego.
1535-1538 Nasilenie ruchu egzekucyjnego wśród szlachty.
Postulaty: reforma i unowocześnienie prawa, egzekucja czyli zwrot przez
magnatów nieprawnie trzymanych dóbr królewskich (królewszczyzn), niełączenie
w jednym ręku kilku dygnitarstw, ściślejszej unii z Litwą,
wprowadzenie kościoła narodowego i inne.
1535 Zygmunt August wprowadził przywilej szlachectwa osobistego
duchownych i profesorów Akademii Krakowskiej. Profesorowie po 20 latach
pracy otrzymywali szlachectwo dziedziczne.
1543 Odebranie chłopom prawa wykupywania się z poddaństwa.
Zaostrzenie zakazu opuszczania wsi przez chłopów bez zgody pana -
przypisanie chłopa do ziemi: glebae adscriptus.
1550 Ponowienie konstytucji z 1505 r. (tj. uchwały sejmu)
zakazującej szlachcie oddawanie się zajęciom mieszczańskim pod grozą
utraty szlachectwa.
1562-1563 Sejm piotrowski uchwala egzekucje dóbr. Wszystkie
dobra królewskie (królewszczyzny) zastawione po r. 1504 mają zostać
zwrócone państwu przez dotychczasowych właścicieli. Sejm zakazuje
starostom egzekwować wyroki sądów biskupich, tym samym zniesiona została
jurysdykcja duchowna nad szlachtą.
1563 Przyznanie wojewodom kontroli nad administracją miejską i
prawa do ustalania cen na towary w mieście.
1565 Konstytucja która skodyfikowała (usystematyzowała)
dotychczasowe postanowienia ograniczające handel miast: potwierdzenie
zwolnienia szlachty od ceł; zakaz wywozu towarów z Polski przez kupców
miejscowych przy całkowitej wolności importu towarów zagranicznych.
1578 Utworzenie chłopskiej piechoty tzw. łanowej lub
wybranieckiej - z 20 łanów jeden wybraniec. Piechota ta wielokrotnie
wykazywała się męstwem dając świadectwo o patriotyzmie chłopów.
1591-1801 Co jakiś czas mają miejsce chłopskie ruchy
antyfeudalne: powstanie kozackie 1591, 1594, powstanie kozacko-chłopskie
na Ukrainie 1630, powstanie kozackie na Zaporożu 1637, powstanie na
Zadnieprzu 1638, powstanie chłopskie na Podhalu 1651, chłopski
antyfeudalny ruch w województwie krakowskim 1669-1672, antyfeudalne
ruchy w księstwie brzesko-legnickim 1679-1684, powstanie chłopsko-kozackie
na Ukrainie 1702-1705, 1712-1715, ruchy chłopskie we wsiach śląskich
1722-1729, ruchy chłopskie na Kurpiowszczyźnie 1735-1801, fala rozruchów
chłopskich przechodząca przez Podkarpacie, Wielkopolskę, Białoruś i
Ukrainę 1755, ruchy chłopskie i bunty na Wołyniu, w Małopolsce, na
Mazowszu i w Sieradzkiem 1768-1769.
1616 Sejm zakazał adopcji herbowej z powodu zbyt liberalnej
praktyki adopcji.
1631 Polski heraldyk Mikołaj Grodziński wydaje "Herby
Królestwa Polskiego obojga narodów, którymi się rycerstwo tak w
Koronie , jak w W. Ks. Litewskim pieczętuje".
1641 Wyłącznie sejm walny posiadał prawo indygenatu (z mocą
wsteczną do 1607).
1658 Nobilitacja miasta Lwowa. Mieszczanie lwowscy zostali
włączeni w poczet
szlachty Rzeczpospolitej.
5 VIII 1772 Pierwszy Rozbiór Polski.
1772 Zabór austriacki - Dawna Szlachta polska osiadłą na
terenie zaboru została wezwana aby wywiodła się z posiadanego
szlachectwa (wymóg wylegitymowania się).
1775 Od indygenów, podobnie jak od nobilitowanych, wymagano
nabycia dóbr ziemskich o ściśle określonej wartości, przynależności
do kościoła rzymsko-katolickiego, a także przeniesienia stałej
siedziby do kraju.
6 X 1788 - 29 V 1792 Sejm Czteroletni (Wielki) uchwala
prawo o miastach i 3 V 1791 r. nową konstytucję. Główne
postanowienia: religia katolicka jest panująca przy wolności wyznania;
szlachta pozostaje przy swoich przywilejach; prawo o miastach królewskich:
umowy z chłopami nie mogą być samowolnie zmieniane przez dziedziców;
możliwość nobilitacji dla mieszczan. Polska stała się monarchią
konstytucyjną.
23 I 1793 Drugi rozbiór Polski.
1793 Zabór austriacki - Dekret zabraniający używania nadanego
tytułu szlacheckiego za niezapłacenie taksy za nadanie szlachectwa.
7 V 1794 Uniwersał połaniecki - akt prawny wydany przez
Kościuszkę. Zniesienie poddaństwa osobistego, prawo do swobodnego
przenoszenia się chłopów z miejsca na miejsce; zagwarantowanie
nieusuwalności z gruntu, zmniejszenie pańszczyzny o 25-50% na czas
insurekcji i uwolnienie od pańszczyzny gospodarstw chłopów-powstańców;
zasada "opieki rządu krajowego" nad chłopem. Szlachta uniemożliwiła
pełną realizację manifestu.
1795 Trzeci rozbiór Polski - utrata niepodległości państwa.
1807 Księstwo Warszawskie - Napoleon konstytucyjnie znosi
niewolę wprowadzając równość wobec prawa; wprowadzenie monarchii
dziedzicznej.
21 XII 1807 Księstwo Warszawskie - Dekret królewski uznaje
zasadę wolności chłopa i swobodnej umowy z dziedzicem. Chłopi zostają
formalnie zrównani z mieszczaństwem i szlachtą, nie otrzymują jednak
ziemi na własność.
1808 Zabór austriacki - Kodeks karny austriacki z 1808 r.
wprowadził zasady utraty szlachectwa.
20 VI 1815 Księstwo Warszawskie - Proklamowanie w Warszawie Królestwa
Polskiego.
1817 Zabór pruski - Bunt ponad 40 wsi odmawiających odrabiania
pańszczyzny.
1823 Zabór pruski - początek reformy uwłaszczeniowej w Poznańskiem.
29 XI 1830 Księstwo Warszawskie - Wybuch powstania
listopadowego.
5 X 1831 Księstwo Warszawskie - upadek powstania.
25 VI 1836 Ukaz carski nałożył obowiązek legitymacji
szlachty Królestwa Polskiego. Proces ten trwał do roku 1861. Legitymacje
gromadziła Heroldia Królestwa Polskiego.
1846 Powstanie i ruch chłopski w Galicji, stłumione przez
wojsko carskie w 1847 roku.
17 IV 1848 Galicja - Rząd austriacki aby pozyskać chłopów ogłasza
zniesienie pańszczyzny i zapowiada dziedzicom wypłatę odszkodowania.
VI 1862 Ukaz carski wprowadził: oczynszowanie włościan i
skasowanie serwitutów (uwłaszczenie miało nastąpić później);
usankcjonowanie rugów chłopskich, pozostawienie chłopów małorolnych
na łasce dziedziców.
22 I 1863 Powstanie styczniowe.
2 II 1864 Ukaz carski uwłaszczający chłopów w Królestwie w
celu oderwania chłopów od powstania.
1857 Galicja - Wypłata posiadaczom ziemskim odszkodowania za
wprowadzoną wcześniej reformę uwłaszczeniową.. Odszkodowanie było
finansowane z podatku obciążającego przez 30 lat również uwłaszczonych
chłopów. Uwłaszczeni spłacali ziemię rzekomo otrzymaną za darmo od
cesarza.
1919 Postanowieniem Zgromadzenia Ludowego Austrii partykuła
"von" została zniesiona. "Von" było wspólnym wyróżnikiem
dla wszystkich stopni szlachectwa.
1921 Konstytucja marcowa zlikwidowała ustrój stanowy,
ostatecznie znosząc stan szlachecki. Art. 96 tej konstytucji głosił, że
odrodzone państwo polskie nie uznaje żadnych herbów, tytułów i
przywilejów dziedzicznych.  KONSTYTUCJA
MARCOWA
1935 Konstytucja kwietniowa wprowadziła zmiany uchylając w całości
postanowienia konstytucji marcowej. Nie przywróciła zniesionych stanów,
w tym i szlacheckiego. Oznaczało to, że utrzymane zostało zniesienie
stanu szlacheckiego. KONSTYTUCJA
KWIETNIOWA
1944 Podczas działań wojennych zespół akt Heroldii Królestwa
Polskiego w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie spłonął doszczętnie. Z
liczących około 12 000 j.a. zespołu dzisiaj istnieje zaledwie kilka
zachowanych dokumentów. |
Aktualności