HERALDYKA - Wywodzenie pochodzenia

Herb jest wyróżnikiem rodu i nie ma znaczenia który jest "ładniejszy", ale ma znaczenie który jest znaczniejszy. Rozwój herbów jest odbiciem zarówno przemian wśród szlachty, wpływów obcych, mody i sytuacji w których herb został nadany. Tak więc należy być niezwykle krytycznym spotykając się zarówno z herbami mieniących się nimi szlachciców jak i przytaczających je herbarzy. Z jednej strony mamy często do czynienia z "radosną twórczością" nieświadomych znaczenia herbu "szlachciców". Z drugiej strony czasami występujący brak dokładnych informacji o herbach sprawia, że niektóre herbarze sprowadzają wyglądy herbów do jednego szablonu "zapominając" np. o fakcie, że wierzch labrów jest barwiony tak jak pole herbu a spód odpowiada barwie godła.

Warto zwrócić uwagę na herby takie jak Rola (Pogonia, Pomian,...) - występują one w wielu różnych odmianach, wśród których są takie które nie posiadają korony, inne labr, hełmu a inne klejnotu (lub czasem kilku elementów łącznie). Nie wolno wybierać sobie tego herbu, który podoba się nam bardziej. Szlachectwo, a zatem i herb jest dziedziczne. Zatem jeżeli przysługuje nam herb to tylko taki, który odziedziczyliśmy! Pamiętać należy, że nie każdy szlachcic zachował wizerunek herbu.

O ile prezentowanie niepoprawnych wizerunków herbów w różnych zbiorach czy herbarzach jest oznaką małej wiedzy lub nierzetelności, o tyle wprowadzanie zmian do własnych herbów jest już uzurpacją, przewinieniem. Do podstawowych przewinień związanych z herbem zaliczamy:

• umieszczanie tytułu lub herbu na budowlach, powozach, nagrobkach, pomnikach,
• łączenie własnego herbu z innymi,
• dodawanie nie przysługujących płaszczy, dewiz, tarcz sercowych albo trzymaczy oraz koron wyższych rang i o większej liczbie hełmów

Posługując się herbem należy zachować dużą ostrożność zwłaszcza "odkrywając" własne szlachectwo nie mając dokładnych informacji o herbie. Z jednej strony będąc skromnym, ostrożnym możemy zostać posądzeni o ukrywanie oznak wskazujących na pochodzenie szlachectwa (np. adopcja herbowa), z drugiej strony bezpodstawne upiększanie narazić może na śmieszność (oprócz miana uzurpatora...).

Szlachta drobna, zagrodowa w wielu przypadkach przestała dbać o sprawy tak odległe od zdobycia chleba jak wizerunek herbu. Wiele tysięcy rodzin szlacheckich "zagubiło" wizerunek herbu. Więcej o szlachcie zaściankowej SZLACHTA ZAŚCIANKOWA.

Przynależność do stanu (poza duchowieństwem) była dziedziczna, jednak w praktyce istniała możliwość przejścia do innego stanu poprzez nobilitację lub uzyskanie obywatelstwa miasta. Stany uczestniczyły w politycznym życiu kraju poprzez swych przedstawicieli w parlamencie. Ustrój stanowy likwidowały stopniowo rewolucje antyfeudalne, w Polsce został zniesiony przez Konstytucję marcową 1921, która ostatecznie zniosła stan szlachecki. KONSTYTUCJA MARCOWA

Pierwotne zasady przynależności do szlachty były proste: aby odziedziczyć szlachectwo oboje rodzice musieli być szlachcicami - Statuty Wiślickie Kazimierza Wielkiego z 1346-1347. Konstytucja z 1505 r. posuwa się w restrykcjach dalej i mówi że oprócz obojga rodziców szlacheckich trzeba było wraz z rodzicami zamieszkiwać w posiadłościach wiejskich (powinni być właścicielami ziemskimi, co w przyszłości będzie wymagane również przez zaborców przy legitymowaniu się, że albo należało być właścicielem ziemskim od co najmniej 150 lat albo dowieść że było się zdolnym do posiadania włości - wymóg zaborcy) - patrz "Szlachectwo dziedziczne" poniżej. Gdy jedno ze współmałżonków nie było szlachetnie urodzone potomkowie takich rodziców nie należą do szlachty (choć są różne zdania na ten temat). Podobnie dzieci pozamałżeńskie (z nieślubnego łoża, urodzone mniej niż 9 miesięcy po ślubie) nie były szlachcicami (nawet gdy oboje rodzice byli szlachcicami!). Czy w danym konkretnym przypadku powyższe ograniczenia miały zastosowanie? - to wymaga sprawdzenia.

Szlachectwo dziedziczne W połowie XIV w. podjęto próbę ustalenia szlachectwa. Wówczas to sformułowano zasadę, że szlachectwo polega na dziedzicznej przynależności do jednego z rodów rycerskich. W tym też czasie proces formowania się stanu szlacheckiego jest już na ukończeniu. Wraz z ukształtowaniem się stanu szlacheckiego naczelną i podstawową zasadą przynależności do niego było urodzenie z tak zwanego prawego łoża, co dotyczyło osób urodzonych z legalnego związku małżonków szlacheckiego stanu - do szlachty należeli ci, którzy urodzili się z rodziców szlacheckich z legalnego związku. Mówią o tym Statuty Wiślickie Kazimierza Wielkiego z 1346-1347: aby odziedziczyć szlachectwo oboje rodzice musieli być szlachcicami. Od 1505r. nie tylko że matka winna być szlacheckiego pochodzenia ale i rodzice muszą być posiadaczami ziemskimi, o czym wyraźnie mówi Konstytucja z 1505 roku ("Volumina Legum", tom obejmujący rok 1505, strona 138, pozycja 303):

Szlachcicem ten tylko nazywać się może, którego oboje rodzice są szlachetnie z domu szlachetnego urodzeni i którzy wedle obyczaiu Oyczyzny i zwyczaju szlachty mieszkają w swych dzierżawach, czyniąc prawem szlacheckim Królestwa Polskiego.

Cytowana Konstytucja nadal budzi wątpliwości. Jedną z nich jest mowa w dalszej części o żonie szlachcica pochodzącej ze "stanu prostego": Za szlachtę także ci poczytani być mają, którzy tylko z oyca szlachcica, a z matki stanu prostego się rodzą. Jest to sprzeczne z wcześniejszym sformułowaniem "ten tylko". Drugą wątpliwość budzi wyraźny warunek "mieszkania w swych dzierżawach" - rodzi to pytanie, czy szlachta bezrolna pozostawała szlachtą? A przecież z czasem wprowadzono nawet szlachectwo miejskie - Konstytucja 3 Maja, ze swojej istoty nie związane z ziemiaństwem.

Na przestrzeni lat zasady dotyczące pochodzenia szlacheckiego czy szlachectwa zmieniały się podobnie jak prawo. Prawo I Rzeczypospolitej mówiło np. że dziecko z legalnego łoża musiało urodzić się minimum 9 miesięcy po ślubie. Od pewnego momentu musiał to być ślub katolicki. Idąc dalej tym tropem zasada weryfikacji szlachectwa byłaby np. uzasadniona od miejsca urodzenia. Przepisy wielkopolskie i małopolskie dotyczące oczyszczenia się z nagany szlachectwa wymagały spełnienia innych wymogów. Szlachta kaszubska również była pod wpływem uregulowań pruskich, Statut Litewski miał swoje oboczności.

Zaborca (Austria) wprowadził dodatkowe obwarowania dziedziczenia szlachectwa. Dla uznania szlachectwa staropolskiego m.in. wymagane było wykazanie się byciem posiadaczem ziemskim od co najmniej 150 lat lub bycie zdolnym do posiadania. Dla szlachty polskiej żadne ograniczenia zaborcy nie są wiążące.

Ale urodzenie nie było jedyną legalną i prawną drogą do uzyskania szlachectwa, związanego z prawem do herbu.

Szlachectwo osobiste duchowni oraz przywilejem Zygmunta Augusta od 1535 r. profesorowie Akademii Krakowskiej. Profesorowie po 20 latach pracy otrzymywali szlachectwo dziedziczne.

Adopcja polegała na uzyskaniu przez osobę niższego stanu praw do szlachectwa w wyniku przyjęcia do rodu i herbu przez ród rycerski. Forma ta stosowana była bardzo często w XV w., ale już w XVI w. uległa znacznemu ograniczeniu. Najbardziej znanym aktem zbiorowej adopcji był akt mający miejsce w Horodle w czasie zawierania unii Polski z Litwą, kiedy to 47 polskich rodów rycerskich przyjęło do swych herbów tyleż rodów bojarskich z Litwy i Żmudzi. Praktyka adopcji była na tyle liberalna, że sprawą zajął się sejm i w 1616 r. zakazano adopcji.

Nobilitacja - uszlachcenie, prawna forma wejścia do stanu szlacheckiego nieszlachcica i jego potomków. Nobilitacja to akt prawny wydawany przez monarchę, mocą którego nadawano osobie niższego stanu uprawnienia szlacheckie oraz herb. W Europie Zachodniej znana od XIII w., w Polsce od XIV w. Pierwotnie dokonywana przez króla bądź rody rycerskie, miała formę adopcji herbu przez nobilitowanych. W 1413 w Horodle miało miejsce słynne przyjęcie do herbów katolickich bojarów litewskich (Unia polsko-litewska). W XVI w. nobilitacji dokonywał król aktem prawnym, od 1601 wyłącznie w gestii sejmu (na mocy konstytucji sejmowej). W 1669 r. wprowadzona zostaje instytucja niepełnego szlachectwa, tak zwanego skartabellatu. Zgodnie z tym aktem nobilitowani uzyskiwali pełnię praw szlacheckich dopiero w trzecim pokoleniu. Od 1775 nobilitację uzależniono od posiadania dóbr ziemskich. Konstytucja 3 maja (1791) wprowadziła możliwość nobilitacji dla mieszczan. Dowodem na nobilitację jest dyplom nobilitacyjny - na pergaminie, w twardej oprawie z kolorowym wizerunkiem herbu.

Indygenat - w dawnej Polsce przyznanie cudzoziemcowi szlachectwa polskiego. Indygenat to prawna droga do uzyskania szlachectwa Rzeczypospolitej dla cudzoziemców w wojsku. Początkowo prawo indygenatu posiadał król. Po raz pierwszy przyznane synom Stefan Batorego: Andrzejowi kardynałowi i Baltazarowi, oraz jego braciom (1578). Od 1641 prawo indygenatu posiadał wyłącznie sejm walny (z mocą wsteczną do 1607). Od 1775 r. wymagano od indygenów, podobnie jak od nobilitowanych, nabycia dóbr ziemskich o ściśle określonej wartości, przynależności do kościoła rzymsko-katolickiego, a także przeniesienia stałej siedziby do kraju. Obdarzeni szlachectwem polskim składali kanclerzowi przysięgę wierności Rzeczypospolitej i królowi. Jednak prawo do urzędów dygnitarskich i dóbr królewskich uzyskiwali dopiero w trzecim pokoleniu. Indygenat można było utracić przez skazanie na banicję, połączone z utratą czci (infamią). W Prusach Królewskich istniał odrębny indygenat pruski o zasięgu regionalnym, który zastrzegał godności i urzędy lokalne wyłącznie dla miejscowej szlachty.

Indygenat - przyjęcie obcego szlachcica do szlachty polskiej wraz z herbem zrównywało go z pozostałą szlachtą. I choć część obcej szlachty posiadała tytuły baronów, hrabiów czy przedrostki "von" nie mają one w Rzeczpospolitej żadnego znaczenia i nie stanowią polskich tytułów szlacheckich. Podobnie nie ma dla polskiej szlachty żadnego znaczenia nabycie takich tytułów czy to poza granicami kraju czy to u zaborców (często drogą kupna).

Z tytułami szlacheckimi nie należy też mylić urzędów i godności w Rzeczpospolitej. Wojewodowie, kasztelani, senatorowie, marszałkowie, hetmani, burgrabiowie, starostowie itp. to tylko urzędnicy grodzcy, ziemscy i dworscy.

Szlachta polska nie zna żadnych tytułów, wszyscy są sobie równi.

Szlachectwo to umysłowość i kultura, stawianie na piedestale najwyższych wartości szlacheckich: żarliwej wiary, męstwa, honoru, hojności, wierności i służby Krajowi. Wacław Potocki w "Poczcie herbów" wydanym w 1696 roku wyrażał przekonanie że herb dziedziczony po przodkach nie ma znaczenia wtedy, gdy nosi go osoba pozbawiona cnót osobistych. Wyraz swojej krytyce dał w wierszu "Do domatora herbu Lew":

Lwa w herbie na pieczęci widząc u piecucha,
Bardziej by mu przystała świnia kłapoucha.

Dowody bezsporne. O szlachectwie w sposób bezsporny świadczą:

• dokument nobilitacji lub
• dokument indygenatu
• wpis do Ksiąg Heroldii Królestwa Polskiego.

Dowody wystarczające. Na ogół wystarcza do poświadczenia szlachectwa wpis do Ksiąg Heroldii poszczególnych Guberni (w tym Galicji i Lodomerii). Czasem jednak mogą pojawiać się wątpliwości, gdyż aby uznać szlachcica za wylegitymowanego wystarczało poświadczenie o jego szlachectwie trzech okolicznych magnatów (co mogło być sposobem dla bogatych chętnych do korupcyjnego "stania się" szlachcicem). Dlatego też w przypadkach wątpliwych niezbędne jest dodatkowe źródło wskazujące na szlachectwo. Wystarczającym dowodem są akta sądowe z procesu oczyszczenia się z nagany szlachectwa.

Dowody pośrednie. W przypadku braku możliwości przeprowadzenia wywodu aż do nadania szlachectwa o przynależności do szlachty przodka mogą świadczyć poszlaki, zapisy różnych zdarzeń zarezerwowanych dla szlachty:

• dokumenty stwierdzające fakt posiadania ziemi przed 1791 r. - dowody majątkowe dotyczące sprzedaży lub kupna wsi
• sprawowanie urzędów ziemskich (nominacje na urzędy koronne i ziemskie)
• konstytucje sejmowe świadczące że dany przodek był posłem lub senatorem
• wpisach w księgach metrykalnych z tytułem Pan, JgMość, szlachetny, urodzony, dziedzic, gospodarz dziedziczny, gospodarz "na własnej cząstce ziemi", rolnik dziedziczny, dziedzicznie zamieszkały, świetnie urodzony, szlachcic, szlachcic niewylegitymowany, szlachcic legitymujący się, possesor zastawny, magnificus, nobilis, generousus, honestos itp.
• wpisach w rejestrach podatkowych (pogłówne, podymne) z tytułem Pan, magnificus, nobilis, generousus, honestos itp.
• występowaniu w spisach pospolitego ruszenia
• patenty na przyznane ordery
• inne wskazujące na przynależność do stanu szlacheckiego.

Po upadku Rzeczypospolitej zaborcy wprowadzili własne przepisy regulujące przynależność do stanu szlacheckiego. We wszystkich trzech zaborach stosowano bardzo podobne metody. Generalnie próbowano zaskarbić sobie względy rodzin zamożnych i arystokratycznych przez nadawanie tytułów szlacheckich, natomiast drobną szlachtę starano się zepchnąć do stanu chłopskiego. W wyniku tego procesu wiele tysięcy starych rodzin szlacheckich uległo pełnej deklasacji.

W zaborze austriackim wprowadzono stopnie szlachectwa. Szlachtę podzielono na panów (magnatów) i rycerzy. Do pierwszych zaliczono rodziny utytułowane: książąt (tylko potomkowie rodzin panujących), hrabiów (rodziny, którym tytuł nadano jeszcze w czasach Rzeczpospolitej), baronów. Druga grupa podzielona została na dwie podgrupy:

• szlachtę odwieczną (zwaną Uradel),
• szlachtę z przywileju stanowego na podstawie nobilitacji (zwaną Briefadel)
• oraz Landadel jak i rodziny mediatyzowane

Stopnie szlachectwa austriackiego:

• stopień pierwszy - szlachta prosta (Einfach Adel) nie używająca tytułów (poza tytułem honorowym edler)
• stopień drugi - szlachta z tytułem ritter
• stopień trzeci (arystokracja) - baronowie
• stopień czwarty (arystokracja) - hrabiowie
• stopień piąty (arystokracja) - książęta (Fürst)

Wspólnym wyróżnikiem dla wszystkich stopni szlachectwa w Austrii było dodanie przed nazwiskiem partykuły von (co zniosło postanowienie Zgromadzenia Ludowego Austrii w 1919 r.). Należy tutaj dodać, że w Austrii - odmiennie niż w Polsce - nie istnieją nazwy herbów. Nazwami herbów posługiwały się wyłącznie rodziny wylegitymowane ze szlachectwa polskiego. Podawanie herbu przy nobilitacjach austriackich jest błędem. Herbami nie są również predykaty (przydomki), które można było uzyskać wraz z nobilitacją. W uznaniu szczególnych zasług można było uzyskać podwyższenie stopnia szlachectwa. Zatwierdzenie szlachectwa polskiego przy wpisie do Metryki nazywane było "szlachectwem staropolskim".

W zaborze pruskim przyjęto podobne kryteria jak w Galicji, z tym, iż dodano warunek posiadania dóbr ziemskich.

W zaborze rosyjskim szlachta musiała składać w sądach ziemskich szereg dokumentów i dowodów. Sądy ziemskie po rozpatrzeniu tychże orzekały o szlachectwie. Zgodnie z tak zwaną hramotą Katarzyny II szlachectwa owe zapisywano do jednej z sześciu ksiąg. Księgi te zawierały wykazy szlachty według poniższych podziałów:

1. szlachta, która nie mogła udowodnić swojego pochodzenia od dawniej niż 100 lat,
2. osoby obdarzone
3. osoby, które uzyskały prawo „nowego szlachectwa” na podstawie stopnia urzędniczego,
4. szlachta cudzoziemska osiadła w Rosji,
5. szlachta utytułowana,
6. szlachta nieutytułowana, która udowodniła swoje pochodzenie sprzed 1685 r.

W Polsce niepodległej, według postanowień konstytucji marcowej z 1921 r., zniesiony został stan szlachecki. Art.96 tej konstytucji głosił, że odrodzone państwo polskie nie uznaje żadnych herbów, tytułów i przywilejów dziedzicznych. Kolejna konstytucja, tzw. kwietniowa z 1935 r., znosząc (art.81, par. 2) poprzednie postanowienia, wprowadziła de facto stan rzeczy sprzed 1921 r. Oznaczało to, że obywatele naszego kraju mogli używać posiadanych tytułów w dokumentacjach osobistych. Zobacz Konstytucje.
na podstawie: Encyklopedia PWN, http://region.halicz.pl/szlachta/szlachta.htm, Aleksander M. Kuźmin na łamach www.bezuprzedzen.pl

Co do znaczenia powyższych określeń to sytuacja jest nie do końca oczywista. Należy wziąć pod uwagę kilka czynników przy rozpatrywaniu znaczenia:

1. Proces rozdrobniania majątków szlacheckich
2. Lokalne tradycje i uznanie przez okoliczna szlachtę
3. Zmiany prerogatyw (kryteriów) szlachectwa
4. Uwłaszczenie chłopstwa
5. Uwarunkowania kościelne

Otóż proces rozdrobniania majątków szlacheckich prowadzący ostatecznie do powstania nie tylko szlachty zaściankowej (zagrodowej) ale również szlachty bezrolnej (gołoty) sprawił pewną trudność przy sporządzaniu dokumentów przez proboszczów. Z jednej strony dana rodzina mogła być w okolicy znana od setek lat jako szlachecka a nawet w danym momencie mogli mieszkać w okolicy bogaci szlachcice z ogromnymi majątkami, to jednak mogli trafić się "golcy" czy bardzo biedni szlachcice, albo pracujący na własnym gospodarstwie albo nawet będąc wyrobnikami (komornicy). W takich przypadkach powstawała wątpliwość czy jest to szlachta czy nie?

Problem nasilił się w okresie zaborów gdy zaborcy sformułowali kryteria szlachectwa według własnego, politycznego uznania. Duża część biednej szlachty polskiej nie kwalifikowała się jako szlachta według kryteriów zaborców. Jednak była to cały czas szlachta polska! Ważne było tutaj pochodzenie a nie majętność. Wobec z jednej strony przesłanek "szlacheckich" (pochodzenie) a z drugiej strony przesłanek "chłopskich" (faktyczne zajęcie) proboszcz miał dylemat jak określić daną osobę. Stąd pojawiały się pewne rozróżnienia wprowadzające na skali "tak - nie" (szlachcic - chłop) jeszcze kilka określeń pośrednich.

Proces rozmywania znaczenia był powodowany również historyczną utratą statusu i znaczenia szlachty. O ile kilkaset lat temu istniały bardzo ostre ramy szlachectwa wyznaczone przez pochodzenie tak od strony ojca jak i matki jak i zawodu (trzeba było być ziemianinem i z tego utrzymywać się), wykluczone było bycie mieszczaninem lub paranie się handlem, to jednak z biegiem lat rygory te ulegały ciągłemu łagodzeniu przez co straciły swą unikalność właściwą dla stanu szlacheckiego. Szlachta zbliżyła się do chłopstwa poprzez powstanie szlachty zagrodowej i gołoty.

Wraz z uwłaszczeniem powstała warstwa bardzo bogatego chłopstwa majętnością znacznie przewyższającego znaczną część biednej szlachty. Bogaci mieszczanie i fabrykanci otrzymywali szlachectwo co również rozmywało granice szlachectwa.

W takiej sytuacji pojawiały się różnorodne określenia obok Pan, JgMość, szlachetny, urodzony, dziedzic, świetnie urodzony, szlachcic, szlachcic niewylegitymowany, szlachcic legitymujący się, magnificus, nobilis, generousus również następujące: gospodarz dziedziczny, gospodarz "na własnej cząstce ziemi", rolnik dziedziczny, dziedzicznie zamieszkały, possesor zastawny, honestos, honestor. Niestety, bez dokładniejszych badań nie można na podstawie samego określenia stwierdzić (wykazać) szlachectwa, wymaga to dodatkowych informacji. Jedną z oczywistych przyczyn jest uwłaszczenie chłopstwa, co w oczywisty sposób sprawiło że pojawili się chłopi mający dziedziczne prawo do ziemi. Dodatkową trudność stanowi fakt że w okresie uwłaszczenia większość ludzi już miała wykształcone nazwiska, tak jak szlachta. Zatem badając określenia należy zwracać uwagę również na okres w którym określenia te były stosowane.

Tak jak szlachta odwieczna nie potrzebowała żadnych dokumentów zatwierdzających czy nadających szlachectwo bowiem istotne było wzajemne uznawanie się za szlachtę wśród szlachty, tak i w okresie zubożenia szlachty, gdy wielu szlachciców straciło wszelkie zewnętrzne oznaki szlachectwa to jednak mogłą istnieć tak społeczność sąsiadów lub rodziny którzy nadal uznawali ich za szlachtę.

Osobną kwestią jest stosowanie określeń kościelnych. Księgi kościelne stanowiły dokumenty prowadzone w sposób zgodny z przepisami kościelnymi. W tym kontekście niektóre określenia osób mogą być odczytywane nie jako określenia stanu ale jako cechy parafianina. Przykładowo pojęcie "honestus usus" jest pojęciem z teologii rodzicielstwa. Współcześnie encyklika Piusa XI cytuje owo pojęcie jako etyczną granicę wykluczającą jakiekolwiek nadużycie zdolności rozrodczej wprowadzane pod pretekstem małżeństwa (innymi słowami: współżycie małżonków wyłącznie w celu prokreacji). Zatem określenie honestus może oznaczać po prostu osobę żyjącą w czystości małżeńskiej/przedmałżeńskiej. Jest prawdopodobne że to właśnie znaczenie było dla proboszcza istotniejsze od sygnalizowania warstwy społecznej w kontekście przygotowań do sakramentu małżeństwa.

Tak więc wobec nie tylko zmieniających się prerogatyw szlachectwa ale i zmian historycznych i społecznych określenie stanu danej osoby stawało się coraz trudniejsze. Często na określenie stanu większy od pochodzenia wpływ miał status danej osoby. Niezwykle trudna rola proboszcza jako swoistego sędziego rozstrzygającego o szlachectwie spowodowała powstanie "odcieni szlachectwa" - różnych określeń ilustrujących malejące znaczenie danych osób jako szlachty. Tak więc różnorodne określenia w księgach parafialnych są dowodem z jednej strony doskonałej znajomości swoich parafian przez proboszczów wraz z ich historią ale również znajomości relacji pomiędzy parafianinami. Z drugiej strony są odbiciem przemian i zmian statusu parafian. Stanowią one inspirację do głębszych badań epoki z której pochodzą zanim zostaną im nadane współczesne znaczenia, odległe od ducha epoki z której pochodzą.

• orzeczenia kary śmierci (kodeks karny austriacki z 1808 r.)
• orzeczenia ciężkiego więzienia (kodeks karny austriacki z 1808 r.)
• skazania na banicję, połączonego z utratą czci (infamią)
• przyjęcia nieszlachcica do herbu (po 1633 r.)
• zamieszkanie w mieście i zajęcie się handlem (po 1633 r.)
• oddanie się szynkarstwu, kramarstwu lub rzemiosłu (od 1505 do 1755 r.).

Kodeks karny austriacki z 1808 r. przewidywał utratę szlachectwa tylko skazanego. Jego rodzina i potomkowie nie tracili szlachectwa. Jeżeli skazany posiadał oprócz austriackiego również szlachectwo innego kraju, pozostawał w tych krajach szlachcicem. Utrata szlachectwa oznaczała wykreślenie karne ze spisu szlachty

W przypadku szlachectwa osobistego z chwilą śmierci szlachectwo wygasało. Jednakże austriacki kodeks cywilny mówił, że jeżeli wdowa nie wyszła ponownie za mąż, pozostawała szlachcianką.

Wygaśnięcie szlachectwa następowało również w przypadku wymarcia rodziny szlacheckiej.

POCZET

GALICYJSKIEJ I BUKOWIŃSKIEJ

W LWOWIE.

W drukarni Instytutu stauropigiańskiego, pod zarządem Michała Dzikowskiego.

1857.

PRZEDSŁOWIE

Kiedy w roku 1772. Galicya przeszła pod berło austryackie, nowy Rząd wezwał osiadłą w tym kraju dawną Szlachtę polską, aby wywiodła się z posiadanego s z l a c h e c t w a.

Kilka domów xiążęcych otrzymało zatwierdzenie swego tytułu; rodom, które za dawnego rządu odznaczone były piastowaniem godności wojewodów, kasztelanów, albo dostojeństw koronnych i.t.d., przyznano godność hrabską; innym, które mogły były wskazać przodków, jakim urzędem powiatowym zaszczyczonych, godność baronowską. Nadanie tych wyższych stopni szlachectwa wychodziło bezpośrednio od Monarchy.

Dla rozpoznania zaś dowodów szlachectwa stanu rycerskiego i wydawania dekretów legitymacyjnych czyli tak zwanych legitymacyj, pierwotnie wyznaczona była osobna Kommissya, złożona z pięciu najznakomitszych kraju tego obywateli, ztąd Kommissyą Magnatów* nazwana; następnie w r. 1782., gdy ta nie mogła dla mnogości Szlachty, popisującej się z prawami swojemi, podołać zadaniu, włożono tę czynność na Sądy Grodzkie i Ziemskie, zatrzymane jeszcze podówczas z dawnego organizmu, a że po całym kraju rozłożone, przeto Szlachcie w różnych okolicach zamieszkałej dostępniejsze. - Do zgłaszania się z dowodami naznaczono termin, który później z uwzględnieniem zachodzących przeszkód kilkakrotnie przedłużano.

*Do Komissyi tej należeli: Wacław Hieronim Hrabia Sierakowski, Arcybiskup lwowski ob. łac., Jan Hrabia Zamojski, Józef Hrabia Wandalin Mniszech, b. Kasztelan krakowski, Ignacy Hrabia Cetner, b. Wojewoda bełzki, i Stanisław Potocki, b. Starosta bełzki. Do ważności dekretów legitymacyjnych wymagane były trzy podpisy.

Legitymacje tak od Magnatów, jako też od Sądów Grodzkich i Ziemskich wydawane, by ostatecznie ważnymi się stały, t.j. stanowić mogły na przyszłość dowód dawnego szlachectwa, musiały być na wieczną rzeczy pamięć wpisane do Ksiąg Szlachty, majestatycznymi czyli Metrykami Szlachty zwanych, t.j. musiały być immatrykulowane.

Po upłynnionym ostatnim terminie legislacyjnym w r. 1788. Rząd, uznawszy skończonym dzieło, rozwiązał Sądy Grodzkie i Ziemskie, Metryki zaś Szlachty powierzył straży ówczesnego Wydziału Stanów (Collegium Statuum), który urzędował już od roku 1782. t.j. od czasu zaprowadzenia Stanów w Galicyi.

Atoli nie skończyły się były zupełnie zachody szlachty w celu uzyskania zatwierdzeń dawnego przywileju swego, - zachody, którym częstokroć potrzeba wyszukiwania i zbierania dokumentów za kordonem nie małe stawiała przeszkody. Wydział Stanów (Collegium Statuum) rozpoznawał tedy dowody, z któremi ona występowała, wydawał, uznawszy je dostatecznemi, legitymacye w sposób używany przez byłe Sądy, i wpisywał takowe do Metryk, jeżeli uzyskujący czynili zadość przepisanym warunkom.

II

Takie ułatwienia legitymowania się trwało po rok 1817. t.j. do czasu reorganizacji Stanów i ich Wydziału. Następnie, luboli ustało upoważnienie Wydziału Stanowego do uznawania Szlachectwa, wszakże N.N. Monarchowie, poczytując takowe odtąd za wypływ łaski, uwzględniają poszczególne, podziśdzień przed Ich tron zanoszone proźby.

Do zatwierdzonej Szlachty galicyjskiej przybyła nadto za rządów austryackich Szlachta nowego nadania bądź stopnia rycerskiego, bądź stopnia 1go, jaka w innych krajach Państwa Austryackiego znaną była, a którą odznaczono dodaniem słówka de (von) przed nazwiskiem.

Nowonadane szlachectwo stanu rycerskiego, aby co do prerogatyw mogło było z dawnem zrównać się, potrzebowało nadania indygenatu, zależnego od Sejmów, a zarazem od zatwierdzenia Monarszego. Jakoż nadawały Sejmy indygenat Szlachcie stanu rycerskiego w Państwie Austryackim, a niekiedy Szlachcie 1go stopnia. Wszakże obowiązane były nadawać indygenat Gubernatorom kraju i innym osobom, przez Monarchę ku temu poleconym.

Z Szlachtą galicyjską połączoną została w r. 1787., gdy Bukowinę wcielono do Galicyi, Szlachta bukowińska, której prawa poddano także pod rozpoznanie galicyjskiego Wydziału Stanowego (Collegium Statuum).

Dla rozpoznania praw Szlachty Galicyi Zachodniej w dawnych granicach była założona osobna Kommissya. Po odpanięciu tego kraju Szlachtę tamże legitymowaną, o ile zamieszkując w tutejszem królestwie prawnym zastrzeżeniom uczyniła zadość, wliczono w poczet Szlachty galicyjskiej.

Tym sposobem z zatwierdzeniem dawnego Szlachectwa utworzyło się odstopniowanie tegoż poniekąd wedle hierarchiii szlacheckiej, w innym krajach austryackich z dawna istniejącej. Zostali albowiem z dawnego składu Xiążęta i Szlachta stanu rycerskiego; stan Magnatów uzupełnili Hrabiowie i Baronowie, otrzymawszy ten tytuł na zasadzie godności, za czasów dawnego rządu piastowanej, a z obecnym tytułem zrównanej: przybyła Szlachta 1go stopnia słówkiem de (von) odróżniona.

Imiona Szlachty, która pierwotniie uzyskała zatwierdzenie szlachectwa, zawarte w Księgach Majestatycznych, czyli Metrykach Szlachty, a wyjątkowo także w aktach stanowych, jeżeli ci, których szlachectwo uznał Wydział Stanowy, zaniechaniem formalności, immatrykulacyi nie uczynili możebną. Te imiona, gdy galicyjskie szlachectwo jest dziedzicznem, żyją w oradzających się potomkach: dowód pochodzenia jest węzłem, wiążącym synów, wnuków i późniejsze pokolenia z przodkami. Zatem kto z potomków w biegu czasu okazał dowodnie swoje pochodzenie od przodków pierwotnie immatrykulowanych, tego także Wydział Stanowy wpisywał z imienia w swe księgi.

Wydarza sie jednak, i w toku rzeczy ludzkich wydarzać się musi, że złożenie dowodów pochodzenia jest trudnem, a w odleglejszych pokoleniach staje się trudniejszem. Tożsamość bowiem chrzestnych imion przodków legitymowanych, tylko wstecznym rodowodem odróżnionych, brak metryk chrztu, przez przypadki elementarne zniszczonych, lub dla niewiadomości miejsca urodzenia rodziców i t. d. wyszukanymi być nie mogących, bywają przyczyną, że okazanie związku między przodkiem a plemiennikiem jest trudnem, i niekiedy ze szkodą tegoż nawet niepodobnem.

Mniemamy zatem, że tej tak jawnej potrzebie dogodzimy, wydając za zezwoleniem Wydziału Stanów Poczet czyli Spis Szlachty galicyjskiej i bukowińskiej, obejmujący pierwotnie legitymowane imiona, tudzież, jeżeli i późniejsze następstwo w księgach jest wpisane, także i pochodne. Taki albowiem spis, objaśniający wyższy rodowód, może niejednemu być skazówką przy śledzeniu wątków pochodzenia, a następnie ułatwić związanie własnego imienia z imieniem przodka, na którym nić pochodna urwaną została; a uskutecznione nowe wpisanie potomków będzie przewodnią dla bezpośrednich i dalszych następców.

III

Przedewszystkiem więc znajdziemy tu Szlachtę galicyjską immatrykulowaną, do której doliczone są imiona Dostojników królestwa, c.k. Podkomorzych, nakoniec Członków Sejmowych, aczkolwiek z osoby swojej nie immatrykulowanych; szlachectwo ich albowiem nie ulega żadnej wątpliwości. Po szlachcie galicyjskiej natępuje Szlachta bukowińska. Nareszcie Dodatek zawiera imiona tych, którzy, chociaż zyskali uznanie szlachectwa, dla niedopełnienia formalności nie są wpisani do Metryk. Aby zaś poczet ten ile możności uczynić zupełnym, umieściliśmy w Dodatku także i tych, którzy w ciągu druku, wykazawszy przed Wydziałem Stanowym swe szlacheckie pochodzenie, po dzień 15. lutego 1857. weszli do Metryk Stanowych.

Oto objaśnienie poszczególnych rubryk:

Pierwsza rubryka zawiera nazwisko, przydomek, herb, stopień szlachectwa i imię chrzestne. Stopnie odznacone są wyrażeniem: Książę, Hrabia, Baron. Gdzie nie ma takiego wyrazu, tam rozumie się, iż nazwisku służy Szlachectwo Stanu Rycerskiego. Przydomek i nazwę herbu odróżniono inakszymi czcionkami. Nowonadane Szlachectwo 1go stopnia odznaczono przydanem w nawiasie słówkiem de (de).

Poczynając od kresu rubryki nazwiska oznaczją osoby, którym pierwotnie przyznano lub nadano szlachectwo. Nieco głębiej ku lewej znajdziesz imiona plemienników czyli pochodne: przy nich wyrażono, w jakim stopniu osoby pochodne odległe są od legitymowanego przodka.

Rubrykę tę zamykamy uwagą, że gdy Spisowi temu za główną podstawę służą Metryki Szlachty, przy imionach tam tylko przydomki i nazwy herbów są wyszczególnione, gdzie w osnowie dokumentu legitymacyi są wymienione. Ztąd wynika, mianowicie co się tyczy herbów, iż choć one nie przy wszystkich rodach są umieszczone, używanie ich prawnem jest, jeżeli później dowodnie wykazanem zostało: wiadomo albowiem, iż w powszechności każdy ród herbownym szczyci się klejnotem.

Druga rubryka zawiera charakter, o ile o takowym można było z ksiąg Szlachty dowiedzieć się.

W trzeciej rubryce znajdujemy naostatek wiadomość czy Szlachectwo od Magnatów, Sądu Grodzkiego lub Ziemskiego, albo od Wydziału Stanowego uznanem, alboliteż od Monarchy zatwierdzonem lub nadanem zostało. - Przy nieimmatrykulowanych nazwiskach Członków Stanowych wyrażono, że ich do grona Stanów przyjęto; przy c.k. Podkomorzych jest wzmianka, w którym roku ich mianowano. - Przy imionach indygenatem zaszczyconych wskazany rok nadania indygenatu. -

Nakoniec gdy był czas, w którym Wydział Stanów nie wydawał certyfikatów Szlachectwa, ileż samo udowodnionie pochodzenie szlacheckie jako prawny dowód posiadania szlachectwa był uważany, przy takich imionach wyrażono: Wydział Stanów uznał udowodnionem pochodzenie (Wyd. St. uzn. ud. poch.)

Poczet niniejszy znacznej jest objętości; bo w nim wymienieni są (a takich ilość największa) pierwotnie legitymowani przodkowie; w nim i ci, którzy, pochodzenie udowodniwszy, zyskali certyfikaty Szlachectwa; w nim wpisani także ci, którzy wraz z pokoleniem swojem przy zaszłych zmianach granic kraju pod inne odpadli panowanie.

N. Cesarz Józef II., urządzając mocą patentu w r.1775. Stany, Sejmy i nie ustający Wydział Stanów, oznajmił najwyższą wolę swoję, aby każdoczesny Gubernator kraju otrzymywał od Sejmu indygenat, i Stanom w własności Prezesa przewodniczył. Tym patentem otworzono także krajowe Dostojeństwa koronne tak dla Magnatów, jakoteż dla koła Rycerskiego, niemniej nadano prawo sejmowania Arcybiskupom, Biskupom, Opatom i Kapitułom, tudzież miastu Lwowowi. Postanowienia te, zaprowadzone przez N. Cesarza Józefa II. utrzymał N. Ces. Franciszek I. patentem reorganizacyjnym z r. 1817., niektóre w składzie Stanów wprowadzając zmiany, a między temi iż Uniwersytet lwowski mógł wykonywać prawo zasiadania na Sejmach w osobie każdoczesnego Rektora.

Ze wzgędu na te postanowienia umieszczamy poniżej w tem Przedsłowiu imiona Przesów Stanów, Dostojników tak duchownych, jakoteż świeckich koronnych ze Stanu Magnatów, tudzież z koła Rycerskiego, między którymi od r. 1817. Prymasowi królestwa pierwsze przynależy miejsce: wspomnimy także, w których latach odbywały się Sejmy, i wymienimy Sejmowych Kommissarzów cesarskich, naostatek Członków Wydziału Stanowego.

Objaśniamy tu rzecz uwagą, że Dygnitarzów Stanu Duchownego tych tylko wymienimy, którzy piastowali urzędy kościelne w okresach, w których bywały Sejmy, t. j. wprzód od r. 1782. do r, 1788., a następnie po reorganizacji od r. 1817. aż do naszych czasów.(...)

Zwróć uwagę na ostatni akapit - podobnie jak i w innych miejscach, cytowany "Poczet Szlachty" wymienia nie wszystkie osoby, tutaj tylko te, których prawa były potwierdzone piastowanymi funkcjami i to w dość wąskim przedziale lat, bowiem od 1782 do 1788 roku. Nie zawsze źródła wymieniają wszystkich szlachciców. Przykładowo Filip Sulimierski tak argumentuje podanie w swoim "Słowniku Geograficznym" tylko część nazwisk właścicieli dóbr i majątków: "Słownik planowo podaje je tylko dla tych dzielnic, w których walka ekonomiczna o ziemię niekorzystny dla żywiołu polskiego obrót przybiera lub niebawem przyjąć może." Zatem w wielu przypadkach brak wzmianek o nazwisku w herbarzach lub innych źródłach nie musi oznaczać braku szlacheckiego pochodzenia. Niektóre nazwiska szlacheckie mimo że od setek lat takimi były, nie zostały przed sądami wywiedzione jako szlacheckie, a będąc pominięte w wykazach zubożają naszą wiedzę o szlachcie polskiej. Z wielkim trudem i dzisiaj jest możliwe wywiedzenie rodowodu szlacheckiego, i tym właśnie zajmuje się heraldyka.

Należy strzec się przed takimi podmiotami żerującymi na próżności i naiwności. Nie ma znaczenia ani bogato zdobiona szata graficzna ani zapewnienie o "respektowaniu" świadectwa w kraju i zagranicą. Taki "dokument" jest bezwartościowy i świadczy wyłącznie o niewiedzy nabywcy, w szczególności o nieznajomości istoty szlachectwa.

Potwierdzeniem szlachectwa jest wywód genealogiczny od szlachcica o bezspornym szlachectwie.