|
|
Początki emigracji ormiańskiej w Polsce sięgają
drugiej połowy XI wieku, po zajęciu owczesnej stolicy Armenii - Ani przez
Turków Seldżuków i po klęsce w bitwie pod Manazkert w 1071 roku. Według
tradycji ormiańskiej w 1098 roku poświęcono kościół Matki Boskiej i św.
Grzegorza Oświeciciela w miejscowości Ilow. Jest to ormiańska nazwa
późniejszego Lwowa. W 1197 roku przełożony ormiańskiego klasztoru w Sewrze
(na południowy wschód od jeziora Wan), przekazał pięknie iluminowaną księge
Nowego Testamentu z odpowiednią dedykacją dla kościoła ormiańskiego w
mieście Ilow. W 1363 roku, dokładnie na miejsce starego, drewnianego
kościoła, wzniesiono nowy, kamienny kościół pod tym samym wezwaniem. Jest to
prezbiterium obecnej katedry ormiańskiej we Lwowie. Kazimierz Wielki
dokumentem z 1363 roku wyznaczył Lwów jako miejsce stałej siedziby
biskupstwa ormiańskiego po wsze czasy.
Biskup Mikołaj Torosowicz w 1630 roku, przyjmując jurysdykcję Stolicy
Apostolskiej, otrzymał zapewnienie, wręcz nakaz, aby nie przeprowadzać
żadnych zmian w liturgii jak i w całym obrządku ormiańskim. Rozporządzeniu
temu pozostał wierny aż do swojej śmierci w 1685 roku, pomimo ciągłych
nacisków ze strony OO. Teatynów, prowadzących we Lwowie z polecenia
Kongregacji De Propaganda Fide Papieskie Seminarium Ormiańskie.
Mniszki ormiańskie, żyjące przy katedrze ormiańskiej we Lwowie, w 1660
roku przyjmują regułę zakonną św. Benedyktyna, dostosowując ją do obrządku
ormiańskiego. Dały w ten sposób początek klasztorowi PP. Benedyktynek
obrządku ormiańskiego w Polsce.
Na powszechnym synodzie duchowieństwa ormiańskiego we Lwowie w 1691 roku
za abpa Wartana Hunaniana pod wpływem OO. Teatynów zaczęto powoli
latynizować obrządek, wprowadzając nieznaczne zmiany do Liturgii Mszy św..
Zaczęto używać równolegle z ormiańskimi szat liturgicznych łacińskich. W
kościołach umieszczono ambony i konfesjonały na wzór kościołów polskich oraz
zapraszać księży polskich do wygłaszania kazań w języku polskim.
;Kolejne, nieznaczne zmiany wprowadził w 1728 r. ks.Stefan Roszka.
Arcybiskup Jakub Stefan Augustynowicz w 1780 r. do obrządku ormiańskiego w
Polsce zaprowadził kalendarz gregoriański.
W 1861 r. miała miejsce bardzo ostra polemika między anonimowym autorem
(prawdopodobnie Torosiewicz) projektu całkowitego zlikwidowania obrządku
ormiańskiego w Polsce, a broniącym obrządku i jego wielkiej roli -
proboszczem ormiańskim w Stanisławowie - ks. Isakiem Isakowiczem.
Równocześnie od 1860 r. przez kilka kolejnych lat ciągnęła się sprawa
założenia klasztoru OO. Mechitarystów we Lwowie i otworzenia przy klasztorze
szkoły ormiańskiej - z myślą o odnowie obrządku i większym zaktywizowaniu
Ormian Polskich. Z powodu trudnej sytuacji politycznej jak i
nieprzychylności władz zaborczych projekt ten upadł.
Na mocy zarządzenia abpa Grzegorza Józefa Romaszkana (1876 - 1881) we
wszystkich kościołach Lwowskiej Archidiecezji obrz. ormiańskiego zaczęto
używać Mszału ormiańskiego i innych ksiąg liturgicznych, obowiązujących we
wszystkich diecezjach Katolickiego Kościoła Ormiańskiego, a drukowanych w
klasztorze OO. Mechitarystów w Wiedniu. Na wniosek abpa Isaka Isakowicza
Komisja Liturgiczna Katolickiego Patriarchatu Ormiańskiego, za aprobatą
Stolicy Apostolskiej wydała skróconą wersję Brewiarza Ormiańskiego do
dzisiaj używanego przez wszystkich księży diecezjalnych i zakonnych obrządku
ormiańskiego.
Największa latynizacja i idąca za tym polonizacja środowiska ormiańskiego
w Polsce dokonała się w okresie międzywojennym za abpa Józefa Teodorowicza
(1902 - 1938). Względnie w niezmienionym stanie obrządek i tradycja
ormiańska przetrwały w takich parafiach, jak: Śniatyn, Kuty, Czerniowce
(Bukowina).
W drugiej połowie lat 20 - tych powstał wśród księży ormiańskich ruch na
rzecz odnowienia obrządku ormiańskiego przez powrót do źródeł.Powstanie tych
tendencji wynikało z dwóch przyczyn : duszpasterskiej i świadomości swojego
pochodzenia. W tym celu w 1930 roku powołano Archidiecezjalny Związek Ormian
w Polsce, a na dwa lata przed wybuchem II wojny światowej rozpoczęto
przygotowania do zorganizowania Związku Młodzieży Ormiańskiej w Polsce.
W 1933 roku ks. infułat Dyonizy Kajetanowicz, czołowy zwolennik powrotu
do źródeł obrządku ormiańskiego w Polsce za aprobatą abpa Józefa
Teodorowicza udał się do Patriarchatu w Bejrucie i do Konstantynopola. Celem
tego wyjazdu było dokładne zapoznanie się z całokształtem tradycji i
obrządku ormiańskiego oraz, niezależnie od jurysdykcji kościelnej,
nawiązanie ścisłej więzi z Patriarchatem i ośrodkami ormiańskimi na Bliskim
i Środkowym Wschodzie. Z Patriarchatu przywiózł m.in. melodie i dokładny
opis ceremoniału mszy św., sposób sprawowania sakramentów i odmawiania
Brewiarza. Opracowano statut specjalnej Komisji Liturgicznej, której
zadaniem byłoby stopniowe przywracanie obrządkowi ormianskiemu jego
własciwej formy. Niektórzy księża, jak np ks. Kajetan Amirowicz ze Śniatynia,
nie czekając na dyrektywy powstającej Komisji, sami zaczęli powoli w miarę
możliwości "armenizować" obrządek. Mając powyższe na uwadze, na studia
teologiczne wysłano do rzymskiego Seminarium Ormiańskiego kilku kandydatów,
którzy oprócz przygotowania do kapłaństwa, poznaliby dobrze własny obrządek
i po powrocie jako kapłani pracowali wśród Ormian Polskich. Byli to
późniejsi księża: Romaszkan, Roszko, Petrowicz. W 1930 roku na zaproszenie
ks. abpa Teodorowicza przybyli do Lwowa z Patriarchatu dwaj nowo wyświęceni
księża: Józef Garmirian i Sarkis Egjulian - późniejszy proboszcz w
Brzeżanach. Śmierć w 1938 roku ks. abpa Teodorowicza i w niecały rok później
wybuch II wojny światowej wszelkim tym poczynaniom położyły kres.
Skutkiem nowego kształtu Polski Kresy Południowo-Wschodnie wraz z całym
stanem posiadania Kościoła Ormiańskiego w Polsce znalazły się po II wojnie
światowej w granicach ZSRR. Nastąpiło zerwanie tradycji i powojenne
rozproszenie po całym kraju rodzin Ormian Polskich. Obecnie w Polsce jest
tzw. parafia personalna z siedzibą w Gliwicach. Duszpasterzem Ormian
Polskich jest Archimandryta (orm. Kercharkeli) ks. Józef Kowalczyk. Ma on
niejako dwóch zwierzchników: Patriarchę - Katolikosa Howannesa Kaspariana,
który jako zwierzchnik Katolickiego Kościoła Ormiańskiego przyjął imię Jana
Piotra XVII i drugiego z woli Stolicy Apostolskiej od 1982 r. Ordynariusza
dla Ormian Katolików w Polsce, którym jest Prymas Polski Ks.Kardynał Józef
Glemp.
Wszelkie sprawy jurysdykcyjne (administracyjne) w odniesieniu do Kościoła
Ormiańskiego w Polsce leżą w gestii Ks. Prymasa i Kongregacji Kościołów
Wschodnich Stolicy Apostolskiej, natomiast sprawy związane z obrządkiem, a
więc ceremoniał Mszy św., sposób jej celebrowania, ceremoniał Sakramentów
św., tradycja i kultura ormiańska należą do Komisji Liturgicznej
Patriarchatu Ormiańsko-Katolickiego. Jego siedziba mieści się od 1742 r. w
Bzommar na północ od Bejrutu (w górach Libanu). |