| Chanowie Złotej Ordy - Dynastia Tukaidów |
|
W roku 1360, w czasie gdy Polską rządził
ostatni król z dynastii piastowskiej, Kazimierz Wielki, w nieodległym
potężnym państwie tatarskim, Złotej Ordzie, rozciągającym się pomiędzy
Dnieprem na zachodzie, a jeziorem Aralskim i Chorezmem na wschodzie, doszło
do niesłychanego wydarzenia, które zmieniło historię Europy Wschodniej. Oto
ostatniego, legalnie obranego władcę z dynastii Batuidów, Berdi-Beka(
1357-1360), zamordował pretendent do tronu, Kulna. Zachwiało to z trudem
utrzymywaną równowagę polityczną i wtrąciło Złotą Ordę w trwający
dwadzieścia lat ostry kryzys. W tym czasie na tron wspięło się kolejno
dwudziestu pięciu chanów, a każdy z nich tracił władzę wraz z życiem, gdyż
nie miał wystarczająco jednoznacznego prawa do tronu, by uzyskać powszechną
akceptację arystokracji. Tę dramatyczną sytuację przerwał dopiero w roku
1380, Tochtamysz-chan, pierwszy władca z nowo wstępującej na widownie
dziejową dynastii Tukaidów, która na gruzach Złotej Ordy przetrwała aż do
roku 1783. Tukaidzi to dynastia chanów tatarskich dość powszechnie znanych,
lecz niedostatecznie zidentyfikowanych co do pochodzenia od wspólnego
przodka, którym był Tuka - Temur, wnuk Czyngis - chana, syn Dżoczi - chana,
brat Batu - chana ( pierwszego władcy Złotej Ordy). Z dostępnych opracowań
wielu historyków wyłania się obraz rywalizujących ze sobą pretendentów do
władzy na zasadzie, że ten obejmuje tron, kto w danym momencie jest
potężniejszy od pozostałych, a ich władza opiera się wyłącznie na sile jego
wojska. Jest to obraz z gruntu fałszywy. Mało kto w Polsce ma świadomość, że
słowo " orda " znaczy: " naród - wojsko ," a nie hordę, czli zanarchizowaną
bandę pod przywództwem krwawego, samozwańczego watażki. Plemiona lub związki
plemienne żyły w systemie ustrojowym, który słusznie zasługiwał na miano
demokracji wojennej, gdyż swoich wodzów - chanów wybierały w drodze
głosowania i powszechnej zgody, a jedynym zadaniem nowo wybranego chana było
zapewnienie bezpieczeństwa swoim plemionom. W tej strategii przetrwania
prowadzili wojny obronne na swoim terytorium i prewencyjne na terytorium
wroga i pod tym względem absolutnie niczym nie różnili się od Europejczyków.
Problem sukcesji władzy był w państwach stepowych od niepamiętnych czasów
szczegółowo ureglowany pilnie przestrzeganą tradycją. Zgodnie z nią nowy
chan był obierany przez starszyznę plemienną ( arystokrację ) po śmierci
poprzedniego, spośród braci zmarłego w kolejności od najstarszego po
najmłodszego.Bardzo często jeszcze za życia chana najstarszy jego brat miał
swój udział we władzy , gdy jako Tegin ( starotureckie: tgn ) dowodził
wojskiem.Syn zmarłego chana mógł ubiegać się o władzę dopiero po śmierci
stryjów.Doświadczył tego prawa na sobie wielki późniejszy władca- -Czyngis-chan,
gdy będąc jeszcze chłopcem noszącym dziecięce-osobiste imię Temudżyn,po
niespo- dziewanej śmierci swego ojca chana Jesugej-Bahadura, został od
władzy przez starszyznę plemienną odsunięty ( w imieniu dziecka chciała
objąć władzę chanowa Ho'elun-chatun , co było dopuszczalne , ale tylko wobec
braku żyjących krewnych w pierwszym rzędzie uprawnionych do władzy ). Władzę
w połą- czonym z Tajcziucinami plemieniu objął jeden z nich, prawdopodobnie
Tarkutaj Kiryłtuk. Buntującą się Ho'elun ( ujęła w ręce buńczuk męża, na
znak objecia po nim władzy ), nowy chan pozostawił wraz z z dziećmi samotnie
na stepie. Zapewne te traumatyczne doświadczenia z młodości spowodowały, że
gdy Temudżyn stał się już Wielkim Chanem o imieniu Czyngis ( w społeczności
stepowej po urodzeniu dostawało się imię dziecięce, często związane z
przypadkowymi okolicznościami urodzin,potem w wieku męskim imię
odpowiadające jego randze w społeczeństwie, a gdy stał się władcą, inne
imiona i tytuły podkreślające jego potęgę : " -czyngis- " znaczy ocean , a
ktoś o takim imieniu miał władzę wszechogarniającą ), postanowił
zmodyfikować to prawo.Od tego czasu pretendentami do tronu mogli być jedynie
jego potomkowie nazywani Złotą Rodziną ( Kun - Tugan ), przy czym bardziej
uprawnionym do tronu był syn, a potem wnuk, niż brat , który uprawniony był
dopiero po wymarciu linii synów i wnuków władcy. W sprawie znaczenia tytułu
Kun - Tugan niezbędne jest wyja- śnienie. Ani bowiem " kun" nie znaczył
dosłownie -" złoty", ani też " tugan" -" rodzina". Starożytny wyraz " kun"
oznaczał - " słoneczny", ale jeśli się pamięta, że u Mongołów słońce - -Chormusta,
było postacią Wiecznego Nieba, to rozumie się, że " słoneczny ", oznaczało
osobę obdarzoną opieką Niebios, charyzmatem , chwałą zwyciężcy i glorią
władzy. Słońce miało od zawsze barwę złota i dlatego w tym kontekście " kun
" oznaczało " złotą " . Swoje znaczenie w tej sprawie miała także tradycja
chińska, gdzie władza cesarska miała złoty blask, pewnie z powo - dów
podobnych. Wyraz " tugan " miał trzy znaczenia w logicznym związku
wzajemnym. Pierwsze, to deminutywna postać wyrazu " tug" - oznaczającego
wodza i władcę. W słowniku turecko-rosyjskim z roku 1945 obok znaczenia
"buńczuk" jest też wymienione znaczenie " sułtan " , co jest o tyle błędne,
że powinno być " padyszach ", gdyż sułtan w tamtych czasach oznaczał jego
syna, a w Chanacie Krymskim członka rodziny chańskiej. W Wielkim Księstwie
Litewskim tuganowie pisali się: Tuhan, Tuchan lub Tugan i Tukan. Drugie
znaczenie to - " rodzony ", w znaczeniu - krewniak, tutaj: " krewniak władcy
". Trzecie znaczenie, to " sokół białozór ". Biały sokół był symbolem ojca
Czyngis-chana, Jesugeja Bahadura, symbol ten następnie, jak donoszą źródła,
przeszedł na jego synów i następców. W Chinach za czasów panowania dynastii
Juan najwyżsi dostojnicy państwa posługiwali się tabliczką władzy - pajdzą,
która dla nich była złota z wizerun - kiem sokoła. Tytuł Tugan, który był
także imieniem - rangą, łączył w sobie te wszystkie trzy znaczenia.
Reasumując: tytuł " Kun - Tugan" rozumiany dosłownie jest mało zrozumiały,
natomiast tzw. wolne tłuma- czenie, dla zachodniego Europejczyka byłoby
nieznośnie pompatyczne, stąd przyjęto pewien skrót myślowy zawarty w
słowach: " Złota Rodzina ", uwzlędniając przy tym tradycję chińską. Wyraz
Tugan jest znacznie starszy niż Imperium Mongolskie, gdyż występuje w
starotureckiej inskrypcji, znanej jako Zabytek Jenisejski już w IX wieku,
lecz po wprowadzeniu islamu skutecznie został wyparty przez tytulaturę
arabską. Jednak w Ordzie Krymskiej, aż do połowy XVI w używany był jako
oznaka wyjątkowego dostojeństwa. Dowodem na to jest Metryka Litewska z
1545r, opisująca przybycie na dwór Zygmunta Augusta posła Chana Krymskiego i
Osmańskiego jednocześnie - wielkiego kniazia Kun-Tugan Duwana. W tym też
czasie nowo powstający właśnie język krymsko-tatarski zaczął wypierać z
kancelarii chańskiej dotychczas używany język czagatajski ( starouzbecki ),
bardzo różniący się pod wzlędem leksykalnym od nowego, co dodatkowo
przyczyniło się do tego, że staroturecka tytulatura poszła w zapomnienie i
tylko w takim skansenie językowym jak Wielkie Księstwo Litewskie, gdzie
wśród emigrantów tatarskich ich rodzinne jezyki nie rozwijały się, a wręcz
przeciwnie, wyszły całkiem z użycia, zastąpione przez język ruski, elementy
ich, dzięki utrwalonej w dokumen- tach formie, przetrwały do dziś.
Czyngis-chan podzielił swoje imperium na odrębne części nazywane dziś
ułusami - pierwotnie ułus byli to ludzie, nad którymi sprawował władzę chan,
a terytorium na którym żyli nazywało się nutug , w późniejszych wiekach
doszło do przesunięcia znaczeniowego. We wszystkich ułusach władzę chańską
sprawowali wnukowie Czyngis-chana i nikomu nie przyszłoby do głowy
kwestionować prawa ustanowionego przez twórcę Imperium, gdyż dobrze
wiedzieli , że uzurpator nie uzyskałby poparcia arystokracji na tyle
powszechnego, by mógł utrzymać się nie tylko przy władzy, ale też przy życiu
własnym i swych synów i wnuków i jeszcze dalszych , gdyby byli, gdyż Tatarzy
nie widzieli nic złego w odpowiedzialności zbiorowej ( z wyłączeniem kobiet
i małych dzieci). Dobrą ilustracją panującego prawa, były losyTamerlana (Timurleng
- Żelazny Kulawiec ),wielkiego wodza ze środkowej Azji. U nas w Europie
uchodził on za suwerennego władcę, z racji atrybutów, którymi rozporządzał:
własnym dworem, ogromną władzą, przywództwem nad armią. W oczach
współczesnych był jednak tylko Wielkim Emirem na dworze swego władcy
Sojurgatmysza-chana, z rodu Czagataidów ,wywodzących swoje prawo do tronu z
racji przynależności do Złotej Rodziny w prostej linii od syna Czyngis-chana
-- Czagataja. Po śmierci Sojurgatmysza , tron objął jego syn Sułtan --
Mahmud (rządził w latach 1388 do 1402 ). Sam wielki Tamerlan zadowolić się
musiał tytułem " kurgen ", co oznacza zięcia, gdyż poślubił wdowę po chanie
Husajnie, córkę Kazan-chana z rodu Kun - Tugan ( Złotej Rodziny ). A
wszystko to spowodowane było tylko tym, że Timurleng nie pochodził z rodu
władców ( był synem zubożałego arystokraty z plemienia Barłasów ). Nawet to,
że stworzył imperium niewiele mniejsze od mongolskiego nie uprawniało go w
oczach współczesnych do tytułu " chan". Chcąc utrzymać się przy władzy ,
musiał utrzymywać dwór swego władcy i pozory jego władzy. Podobnie jak swemu
synowi Czagatajowi, Czyngis-chan wydzielił inny ułus swemu drugiemu synowi
Dżocziemu, który wcześniej wraz z synami podbił.Było to ogromne terytorium
we wschodniej Europie i Syberii Zachodniej , wraz z Chorezmem. Na terytorium
tym synowie jego utworzyli państwo feudalne Złotą Ordę, w skład którego
wchodziła organizacyjnie wydzielona, ale politycznie podporządkowana Biała
Orda. Na tronie Złotej Ordy jako pierwszy zasiadł syn Dżoczego - Batu-chan,
potem jego brat Berkeczar, a następnie potomkowie Batu i rządzili oni aż do
roku 1380, kiedy to po krwawej wojnie o tron dynastia wzajemnie się
wyniszczyła do tego stopnia,że nie było komu skutecznie objąć władzy. W
imieniu słabego, bezimiennego chana ( bo z nie dość jednoznacznie
udokumentowanym prawem do tronu - co pozbawiło by konkurentów pretekstu do
walki ), rządził potężny emir Mamaj. Wówczas to do wojny o władzę w Złotej
Ordzie przystępuje Tochtamysz-chan (Toktamysz, Tuktamysz), pierwszy chan
nowo wstępującej na widownię dziejową dynstii Tukaidów, z którą od tego
czasu państwo Polsko - Litewskie , aż do 1783 roku miało nieustannie do
czynienienia.
Czyngis-chan>Dżoczi>Tuka-Temur(Tokay-Timur,Tukaj-Timur)>Urunk(Oran-Timur)>Saricza(Sarica)>
>Kujczek(Kunczek,Kendże-Doktimur)>Tokul Hodża Ogłan(Tokkul-Hoca)>Tuj Hodża
Ogłan > Tochtamysz-chan ( Toktamysz, Tuktamysz) 1380-1395,zm. 1406 .
Niektóre średniowieczne źródła wzmiankują, że Czyngis-chan miał tak wiele
żon, że powtarzanie tych liczb wydaje się wielce ryzykowne. Jego synowie i
wnukowie także posiadali wiele dzieci, ale jeśli chodzi o synów, to są to
już ilości policzalne, zaś jeśli chodzi o synów najważniejszego dla dynastii
Tukaidów, Dżoczi-chana, to są oni szczegółowo rozpoznani z imienia .
Średnowieczni kronikarze zapisali, że z uwagi na wielką liczbę żon, w 30 lat
po śmierci twórcy Imperium ( tzn w połowie trzynastego wieku ), liczba jego
potomków osiągneła liczbę 10 000. Przez następne sto lat, zanim urodził się
Tochtamysz-chan, mimo licznych wojen, liczba ta z pewnością znacznie się
zwiększyła. Była to grupa arystokratów bardzo wewnętrznie zróżnicowana. Na
pierwszym miejscu stali książęta ułusowi - byli to ci, których Czyngis-chan
obdarował ułusem - byli to bez wyjątku wszyscy synowie z pierwszej,
najważniejszej żony - Borte, a wśród nich, najstarszy - Dżoczi. To ich
synowie , tzn wnukowie Wielkiego Chana odgrywali decydującą rolę w Imperium.
Ci z wnuków, którzy nie posiadali własnych ułusów nazywni byli książętami
ordowymi, gdyż w ramach organizacyjnych ułusu mieli wydzieloną mniejszą
własność. Z punktu widzenia władzy, byli w pełni podporządkowani chanom
ułusowym .W obrębie Złotej Rodziny przekładało to się na używną tytu- laturę:
być synem - oznaczało być w zależności wasalnej od wyżej usytuowanego
krewniaka, najczęściej obranego chana, być bratem - oznaczało stanowisko
politycznie równorzędne, być młodszym bratem - -oznaczało stosunek pomiędzy
podporządkowanym księciem ordowym ( który z reguły także miał wydzielony
niewielki ułusik i z tego powodu tytułowano go także chanem (w domyśle -
plemiennym ), a chanem. Oprócz tego, wszystkie kobiety z cesarskiego ( jak
to chińskich źródłach było nazywane ), rodu, były córkami, a ich mężowie -
zięciami ( kurgen ). Synowie córek chańskich nosili bardzo zaszczytny tytuł
- chłopiec ( oghłan ), który w Wielkim Księstwie Litewskim i w Polsce
wymawiało się - ułan,którzy rangą ustępowali tylko sołtanom. Tochtamysz-chan
pochodził od mało znaczącego w Imperium , księcia ordowego o imieniu Tuka -
Temur (w języku turecko-osmańskim - Tokay - Timur ), wnuka Czyngis-chana,
jednego z czternastu synów Dżoczi, pierwszego władcy Złotej Ordy. Miał
wydzielony niewielki ułusik u swego brata - chana Białej Ordy o imieniu
Orda, a imię swe zawdzięczał dowództwu nad jedna z trzech armii Złotej Ordy
1) Orda - Iczen --- chan Białej Ordy
2) Batu - chan ( 1223-1255) ---
pierwszy władca Złotej Ordy
3) Berke
4) Berkeczar (1255-1266) --- władca
Złotej Ordy
5) Szejban --- jego potomek Muhammad Szejbani-chan , od 1499r.,
został pierwszym chanem dynastii Szejbanidów w Ordzie Uzbeckiej, rządzacej
do 1599 r.,
6) Tangkut
7) Buwał
8) Dziłałkun
9) Szungkur
10) Czimdaj
11)
Muhammed
12) Udur
13) Tuka-Temur (Tokay-Timur, Tukaj-Timur) --- jego
potomek Tochtamysz-chan (Toktamysz, Tuktamysz) był pierwszym chanem z
wstępującej na widownię dziejową dynastii Tukaidów w Złotej Ordzie, a po jej
rozpadzie dzielnicowym, jej boczne odgałezienie: dynastia Girejów w
Chanatach: Krymskim ( do 1783 r) Kasimowskim (do 1678 r.) Kazańskim (do
1552 r.) Astrachańskim (do 1556 r.) a od 1598 r.do 1747 r. w Azji Środkowej
ich potomkowie jako dynastia Dżanidów.
14) Szingkum
Imię "Tuka - Temur", od którego wzięła swą nazwę nowa i jakże żywotna
dynastia, oznaczało w językach tjurkskich: Żelazny Pierścień (Zakole, Klamrę, Pętlę, Sprzączkę), ale też wodza tego pierścienia. Tuk w języku
mongolskim nazywał się kurijen,po kozacku kureń, a po polsku kosz lub kurzeń.
W języku turecko - osmańskim z roku 1831 w piśmie arabskim - toka. Była to
swoista fortyfikacja stepowa z ustawio- nych w kształcie koła około tysiąca
jurt, z wozami na zewnątrz, często połączonych łańcuchami by utrudnić
przeciwnikowi szarżę.Wojsko zgromadzone w tuku liczyło około 2 500 ludzi, a
wodza tytułowano Tuka, co pochodziło od głównego sztandaru wojennego tej
jednostki wojskowej , który też nazywał się tuk ( tug ). Także trzytysięczny
korpus jazdy szturmowej koczowników nazywał się w VI wieku w języku chińskim
T 'uci ( tuki ). Z tych powodów Chińczycy, których kontakty z koczownikami
miały niemal wyłcznie charakter wojenny nazywali ich wówczas T 'cue ( Tukiu
). Marko Polo w swej słynnej księdze " Opisanie świata " wspomina, że tuk to
była jednostka wojskowa licząca 100 000 żołnierzy, ale się myli - nie było w
w średniowieczu możliwości zaopatrzenia na stepie tak wielkiej ilości ludzi
i koni. W jego czasach od dawna nastąpiło przesunięcie w znaczeniu wyrazu
tuk ( tug ) ze sztandaru wojennego tuka , na główny sztandar wojennej chwały
całej armii. W skład wojska Wielkiego Chana wchodziły trzy armie: centralna,
lewego i prawego skrzydła. Perscy, średniowieczni dziejopisarze podkreślali,
że w wojskach mongolskich były trzy wielkie, białe dziewięcioogonowe
triumfalne sztandary władcy. To były ówczesne tuk-i ( tug-i ). Armie, o
których mowa nie były jednostkami operacyjnymi, lecz strategiczno -
administracyjnymi,wskazywały na dyslokację tych wojsk. Na polu bitwy tug (
tuk ) symbolizował obecność władcy i opiekę duchów jego przodków.
Tuka - Temur miał pięciu synów:
1) Abaj
2) Baj-Timur
3) Bajan
4) Urunk ( Oreng-Timur, Oran-Timur )
5) Kin
- Timur.
Urunk miał czterech synów:
1) Aczik
2) Karakył
3) Arikły
4) Saricza (Saric)
Saricza miał dwóch synów:
1) Isa (It Kiczik)
2) Kujczek ( Kuncze, Kunczek, Kendże-Doktimur )
Kujczek miał czterech synów:
1) Tokul Hodża Ogłan ( Tokkul-Hoca ), miał syna Toj Hodża Ogłana i wnuka
Tochtamysz-chana ( 1380-1406)
2) Tulak-Timur ( Tula-Timur ), mial syna
Czigaj ( Cinse ) i wnuka Hassan-Ogłana ( Iczkili-Hasan), którego potom-
kowie po wygaśnięciu głównej linii Tukaidów, pochodzą- cych bezpośrednio od
chana Tochtamysza, objęli władzę w Chanatach; Krymskim, Kazańskim,
Kasimowskim.
3) Habine
4) Sari-Bek
Tochtamysz-chan ( 1380 - 1395 ) - władca Złotej Ordy miał pięciu synów ,
którzy kolejno zasiadali na tronie Złotej Ordy:
1) Dżel-al-Din ( Dżelalettin 1410-1412 ),
2) Kibek ( Kepek-chan ), wg
niektótych źródeł- Betsub - Ułan 1412, ale wówczas musiałby być wnukiem,
synem córki
3) Kerim - Berdi-chan,
4) Dżabbar - Berdi-chan (1416-1417 ),
5) Kadir - Berdi (1419-1420)
oraz szóstego, Jeremferda (1416-1417), którego
niektóre żródła wymieniają jako syna, ale mógł być tylko zależnym od niego
krewniakiem.
Dżabbar - Berdi-chan miał syna Sejd Achmeta - ostatniego chana
Złotej Ordy ( 1433-1465 ), w czasie jego panowania trwała wojna domowa w
wyniku której państwo rozpadło się. Powstała Wielka Orda, w której rządził
prawdopodobie jego wnuk Ahmed ( 1459-1481) oraz chanaty: Krymski, Kazański i
Kasimowski, w których władzę objęli potomkowie Tukaidów, wywodzący się od
wymienianego już tu Hassan - Ogłana (Iczkili - Hasan ). Niestety, Tochtamysz
był również uzurpatorem, co w przyszłości miało fatalne dla niego
następstwa. Po wygaśnięciu dynastii po Batu-chanie,legalnymi władcami mogli
być jedynie potomkowie jego starszego brata Ordy - Jczena, chanowie Białej
Ordy. Jej aktualnym władcą był Urus - chan ( Rus - chan ), z którym
Tochtamysz, przy wielkim poparciu Tamerlana, prowadził wojnę z zemsty za
skazanie na śmierć jego ojca, Tuj Chodży Ogłana, władcy Mangyszłaku za
rzekomą zdradę stanu. Gdyby Urus - chan rzeczywiście naruszył przy tym prawo
- jasę, to wypowiedzenie posłuszeństwa własnemu chanowi byłoby w pełni
uzasadnione, ale dowodów na to brak.Bardzo się trudził w tej wojnie
Tochtamysz, ale ostatecznie po trzech latach udało mu się pokonać następcę
zmarłego w tym czasie Urus - chana i w roku 1379 zdobył władzę w Białej
Ordzie. W następnym roku korzystając z zamętu sukcesyjnego w Złotej Ordzie
objął tam władzę, pokonując zdradzonego przez arystokrację, emira Mamaja.
Stał się władcą potężnego państwa i niezwłocznie udowodnił swą potęgę,
najeżdżając i paląc Moskwę. Wkrótce przyszło spłacić Tamerlanowi zaciągnięty
dług - zajął on na początek Chorezm, do którego prawo od czasów Czyngis -
chana posiadali chanowie Złotej Ordy. Na to arystokracja nie mogła się
zgodzić i rozpoczęły się wojny z dotychczasowym protektorem Tochtamysza. W
tej wojnie Tamerlan poparł pretensje do tronu potomka Urus - chana, Timura -
Kutługa. Powodem wojny Tamerlana ze Złotą Ordą nie były naturalnie względy
dynastyczne. Celem wojny było zniszczenie potęgi konkurującego o przywództwo
w świecie tatarskim ( i nie tylko ), państwa Złota Orda, ale rozgrywki
dynastyczne były w owym czasie niezwykle wygodnym pretekstem, bardzo
dosłownie przez arystokrację tatarską traktowanych i usprawiedliwiające
zdradę swego chana, co w innych okolicznościach byłoby największym grzechem
i zbrodnią. Pokonany Tochtamysz, wraz z resztką armii, rodziną chańską i
dworem , schronił się w Wielkim Księstwie Litewskim. Książę Witold miał
wielkie plany odbicia Złotej Ordy i przywrócenie na tron dynastii Tukaidów.
W tym celu, wraz z Polakami, na czele których stanąl wojewoda Spytek,
zorganizowal wielką wyprawę przeciwko Timurowi - Kutługowi. W roku 1399
doszło do spotkania obu armii pod Worsklą. Wielki Książę Litewski Witold
miał przewagę nad przeciwnikiem, ale dał się wciągnać w trwające trzy dni
rokowania o poddaniu się bez walki wojsk Timura. Podarowanego z
lekkomyślności czasu przeciwnik nie zmarnował, zdołał ściągnąć posiłki i
okrążywszy wojska polsko - litewskie do szczętu je rozgromił. W bitwie tej
zgineli wszyscy Polacy, ze Spytkiem włącznie, a także 74 kniaziów ruskich i
kunigasów litewskich. Wielki Książe Litewski i chan Tochtamysz uciekłszy z
pola bitwy powrócili na Litwę. Od tego czasu datuje się stała obecność
książąt z dynastii Tukaidów w Wielkim Księstwie Litewskim. Wielu z nich
otrzymało majątki na prawie lennym ( tzw tatarszczyzny ), głównie na Czarnej
i Białej Rusi, w okolicach Grodna, Nowogródka i Mińska , w zamian za konną
służbę w wojskach litewskich, którą odbywali we własnych chorągwiach.
Najstarszą rodziną książęcą z dynastii Tukaidów, na stałe tam osiedlonych,
byli Ułanowie Assan- czukowicze, potomkowie Hassana Ogłana ( Iczkili -
Hasana ), o których wzmianki w litewskich doku- mentach zaczynają się już w
roku 1460:
Czyngis-chan>Dżoczi>Tuka-Temur(Tokay-Timur,Tukaj-Timur)>Urunk(Oran-Timur)>Saricza(Sarica)>
Kujczek(Kunczek,Kendże-Doktimur)>Tulak-Timur(Tula-Timur)>Cigaj(Cisne)>Hassan
Ogłan(Iczkili Hasan)> Assańczukowicze ( 1460)
Przez następne dwa wieki, kniaziowie Ułanowie Assańczukowicze litewscy
podzielili się na wiele odrębnych rodzin: Zasulscy, Zdanowicze, Łostajscy,
Hasieniewicze, Szahuniewicze, Maluszyccy, Koryccy, Nurumowicze,
Czymbajewicze, Izmyłowicze, Dziemitkowicze,Szemsze, Eliaszewicze,
Ryzwanowicze, Chaleccy, Tułatjarowicze, Romanowscy, Szabunowicze,
Aldukiewicze, Achmatowicze Ułanowie, Wołkaszowie, Kajecińscy, Moszyńscy,
Rudziewicze, Czuhajewicze, Mysakowie, Jaftamowicze. Im było ich więcej, tym
mniejsze znaczenie posiadały poszczególne rodziny - majątki dzielone na
licznych synów i córki były coraz mniejsze a znaczenie rodu malało
proporcjonalnie do tych włości i malejącego wplywu Chanatów na politykę
Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Chan Tochtamysz niebawem ginie ( w roku 1406 lub 1407 ). Władzę w roku
1412 obejmuje jego syn Dżel- al-Din. Wcześniej, bo w roku 1410 bierze on
udział w bitwie pod Grunwaldem po stronie Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Ale państwo się rozpada. Na zachodnim jego krańcu powstaje Chanat Krymski.
Pretensje do władzy w nim zgłaszają potomkowie Hassana Ogłana ( Iczkili -Hasana),
z dynastii Tukaidów, powołując się na to, że Munge - Temir ( Mongke - Temur
) chan Złotej Ordy ( w latach 1266 - 1280 ), przyrzekł ziemie Krymu i Kaffę
swemu synowi Urang - Temurowi ( Urunk, Oreng - Temir ) . jako nutuk . Użyty
tu zwrot - " swemu synowi ", należy rozumieć jako stosunek feudalny wyżej
posta- wionego w hierarchii rodzinnej chana z dynastii Batu, do nic nie
znaczącego politycznie księcia z rodu Tuka - Temura. Piewrszym władcą
uniezależnionego Chanatu Krymskiego był syn Hassana - Ogłana, Uług Mehmed -
chan ( inne źródła podają, że był on synem Dżel-al-Dina ). Do rywalizacji z
nim przystępują krewniacy: Dewlet - Berdi, Basz - Temir ,Gijaseddin ( Dżijas
- ed - Din ) oraz Hadży Girej. Pokonany przez Sejd Achmeda Uług Muhammed w
roku 1438 zajmuje Kazań, gdzie zakłada Ordę Kazańską. W roku 1455 jego syn
Mahmutek - chan ( 1445 - 1466 ) pośpieszył z pomocą królowi Kazimierzowi
Jagiellończkowi przeciwko Sejd - Achmedowi ( co potwierdza, że był z innej
linii Tukaidów, tej samej co Hadży Gierej ), który wtargnął na ziemie
litewskie. Kilka lat póżniej , w roku 1470 Sejd - Achmed, pokonany
ostatecznie przez wojska Koronne, wspierane przez Chanat Krymski pod władzą
chana Mengli Gireja, dostał się wraz z synami i wojskiem do niewoli
polskiej. Ostatni chan Złotej Ordy zmarł w polskim więzieniu i w tej
sytuacji uprawnionymi do władzy nad resztkami państwa zostają jedynie
potomkowie Hassana - Ogłana ( Iczkili-Hasana). Drugi syn Uług Muhammeda,
Kasym w roku 1446 w porozumieniu z wielkim księciem moskiewskim Wasylem II,
obejmuje tzw. Carstwo Kasimowskie( Gorodziec Mieszczerski i okolice - jest
to ta sama ziemia Noraczudzka którą w roku 1362 najechał i podbił książe
ordowy Togaj z Bezdeża i którą to od tego czasu zamieszkiwali Tatarzy,
Mordwini i inna ludność ugryjska ), nazywane także Ordą Kasimowską. Chanowie
tej całkowicie zależnej od Moskwy ordy władali nią, aż do roku 1678 lub
1681, stopniowo przekształcając się w ziemian.
W Chanacie Kazańskim od 1467 krótko panował syn Mahmutka, Chalij, a po
nim drugi jego syn Ibrachim ( 1467 - 1479 ). Po nim Ali - chan ( 1479 - 1487
), a następnie Muchamed Emin, brat Ali - chana. W tym czasie o władzy w
Ordzie Kazańskiej zaczął decydować car moskiewski i to on przywrócił po
wojnie, władzę bratu Muchamed Emina, Abdul - Latyfie, który rządził w latach
1497 - 1502, a po nim do roku 1518 ponownie osadzony Muchamed Emin. Po jego
śmierci, wygasa linia potomków Mahmutka - chana i władzę obejmuje
trzynastoletni carewicz Szach - Ali z Ordy Kasimowskiej, gdzie władzę
sprawawała linia chanów wywodzących się od brata Mahmutka, z dynastii
Tukaidów, Kasyma. W roku 1521 Sachno - Girej ( Sahib - Giray ) i jego brat
Machmet - Girej ( Mahmud Giray ) odbili Kazań, Astrachań i ( podobno? )
Kazachstan, ale już w roku 1523 Wasyl III odebrał Kazań i osadził na tronie
Dżan - Alego, który w 1535 roku przegrał wojnę z Safą - Girejem ( Safa -
Giray ). On też, aż do swej śmierci panował w Kazaniu, a po nim jego
nieletni syn Utjamysz, aż do roku 1551, kiedy to po interwencji rosyjskiej
na tronie zasiada ponownie Szach - Ali. Ta wojna miała bez wątpienia podłoże
dynastyczne ( czytaj: pretekst ), gdyż w obrębie tej samej dynastii Tukaidów,
po wygaśnięciu linii Uług Muhammeda, pierwszeństwo do tronu przysługiwało
potomkom jego brata i niezależnie od tego czy Hadży Girej był tym bratem,
czy synem jego bratanka Dżijas - ed - Dina, ( źródła w tej sprawie nie są
zgodne ), to właśnie jego potomkom, a nie carewiczowi kasimowskiemu o
imieniu Szach - Ali , należał się, w zgodzie z jasą, tron kazański. Być
może, Safa-Girej chciał też odegrać w historii rolę podobną tej, którą w
Polsce odegrał król Łokietek i scalić rozpadłe państwo, ale miał mniej
szczęscia niż on z Czechami i w ostatecznym rozrachunku przegrał z Carstwem
Moskiewskim. W roku 1552 car Iwan Groźny podporządkowuje sobie Ordę Kazańską
,zamykając tym samym panujacą tam od 1380 roku dynastię Tukaidów. W Ordzie
Krymskiej już od 1433 roku ( data niepewna), władzę sprawuje Hadży Girej (
Haci Giray ), urodzo- ny prawdopodobie na Litwie prawnuk wymienianego tu już
Hassana Ogłana, od samego początku wojny domowej na Krymie, stronnik
Wielkiego Księstwa Litewskiego. W trakcie jej trwania, zmuszony do ucieczki
powraca na Litwę, gdzie otrzymuje w lenno Lidę i przez 10 lat , aż do roku
1449 przebywa wraz z dworem. W tym właśnie roku, dzięki wsparciu króla
polskiego Kazimierza Jagiellończyka, odbija władzę nad Chanatem
Krymskim.Jego osoba jest o tyle istotna, że rozpoczyna nową linię Tukaidów,
noszących przydomek - Girej. Imię to oznacza: Pielgrzym do Mekki - Girej.
Jest to imię ceremonialne - dziecięce nie jest znane. U Tatarów panował
zwyczaj zwany atałyk-iem. Polegał on na tym, że we wczesnym dzieciństwie
dzieci chańskie oddawano na wychowanie naczelnikowi ( begowi )
zaprzyjaźnionego plemienia, gdzie pod surowym okiem opiekuna, atałyka,
wychowywał się do lat męskich, kiedy to powracał na dwór ojca gotów do
objęcia funkcji państwowych. Taki związek miał wielkie znaczenie w dorosłym
życiu, gdyż nakładał na obie strony szczególnie bliską więź , zobowiązanie
do wzajennej pomocy militarnej w razie potrzeby.Taka potrzeba pojawiła się w
czasie wojny o władzę i plemię Kereitów,którego beg był właśnie atałykiem
pretendenta, pospieszyło mu z pomocą, za co, niejako w podzięce, przyjął on
imię Girej ,które jest tylko niewiele zniekształconym przez pisownię arabską
i upływający czas wyrazem Kerej ( Kereici ). Plemię to koczowało między
Donem a Kaukazem i było jednym z czterech najpoważniejszych sił wojskowych,
na których wspierała się Złota Orda, a po jej roz- padzie ( u nas w Polsce
taka sytuacja nazywała się - rozbiciem dzielnicowym ), Chanat Krymski. Była
to w zasadzie resztka potężnego niegdyś związku plemiennego, która uratowała
się z pogromu Czyngis - chana tylko dzięki temu, że młodszy brat pokonanego
władcy Togruł - chana, ( Ong - chana, Wang - chana ) Dżakagambu, był zięciem
zwycięzcy. Po śmierci Hadży Gireja władzę obejmuje jego syn Nur Dewlet chan
( 1466 z przerwami do 1478 ).
Czyngis-chan>Dżoczi>Tuka-Temur(Tokay-Temur,Tukaj-Timur)>Urunk(Oran-Timur)>Saricza(Sarica)>
Kujczek(Kunczek,Kendże-Doktimur)>Tulak-Timur(Tula-Timur)>Cigaj(Cisne)>Hassan
Ogłan(Iczkili Hasan)> Basz-Temir>Gijaseddin(Dżijas-ed-Din)>Hadży Girej(Haci
Giray)> Nur Dewlet chan od 1466 r. do 1478 r. - z przerwami
Jest to imię ceremonialne ( osobiste nie jest znane ); oznacza dosłownie
" Swiatło Imperium", ale, może oznaczać pojęcia znacznie bardziej
pompatyczne, których może nie warto wymieniać. Przeciwko niemu wystąpił ( i
uzyskał poparcie arystokracji ?) młodszy brat Mengli Girej, który panował w
latach 1467 z przerwami do 1514 roku.Z punktu widzenia legalizmu sukcesji
jest to wojna bardzo mało zrozumiała. Mengli Girej uzyskał wsparcie Turcji
Osmańskej, która w roku 1475 zdobyła od genueńczyków twierdze na południu
półwyspu, zmieniając tym samym układ sił. Wielkie Księstwo Litewskie, które
dotychczas było sojusznikiem Nur Dewlet - chana, nie było w stanie sprostać
rodzącej się potędze Osmanów i Chanat Krymski popadł w zależność od Porty.
Od tego czasu to padyszach turecki wyznaczał chana Krymu spośród synów
poprzednio panującego chana. Powstała w ten sposób nowa linia władców z
dynastii Tukaidów - Girejów, którzy w licznych opracowaniach naukowych
występują jako nowa dynastia, gdy tymczasem było to tylko odgałęzienie od
dawna już istniejącej.
Pokonany Nur Dewlet- chan, udał się z braćmi Hajdarem Sołtanem i Kutług
Zaman-em ( "Szczęśli- wa Epoka) oraz synami i resztką wojska na Litwę,
licząc, że wzorem poprzednich lat przy jej wsparciu odzyska tron, ale się
zawiódł. Sytuacja polityczna już się zmieniła i państwo polsko- litewskie
nie było już w stanie skutecznie rywalizować o wpływy w Chanacie. Przeszkodą
o wielkim znaczeniu była także bliskość religijna Tatarów i Turków
Osmańskich. Na Litwie zostawił chan swego bezimiennego syna , który
obdarowany lennem w okolicach Puń, nazywany był w dokumentach Carewiczem
Puńskim. On i jego synowie , znani z imion, pozostali tam na stałe używając
do XVI wieku tego nazwiska. Otrzymali w lenno szereg innych majątków:
Dudziszki, Wyszkiszki, część Waki,Krzymanowice,Rejże, Torszyce, część
Rudnik,Januszkowo oraz w drodze zamian i małżeństw Kołdyczew koło Nowogródka
( pospołu z carewiczami Ostryńskimi z dynastii Ordy - Jczena, konkurującymi
niegdyś o władzę w Złotej Ordzie ). Są bardzo poważne przesłanki, by sądzić,
że potomkowie Tukaidów do dziś żyją na Białorusi i w Polsce, pod innymi
wszakże nazwiskami - poprzednie utracili wraz z Puniami, a trzeba wiedzieć
że były to na Litwie jeszcze te czasy, gdy dwaj rodzeni bracia mieli różne
nazwiska, powzięte od posia- danych różnych majątków , które też czasem
zmieniali wraz z ich utratą. Ta sytuacja zaczęła się zmieniać i stabilizować
w Wielkim Księstwie Litewskim dopiero po Unii Lubelskiej, co trwało aż do
końca XVII wieku. Według spisu powszechnego z roku1990, żyje w Polsce kilka
tysięcy osób, których nazwiska sugerują związek z osiadłymi pierwotnie w
Wielkim Księstwie Litewskim, a potem w Królestwie Polskim potomkami książąt
z tej dynastii. Są to:
Tug (Tuk)........................Dug ( Duk)...................Czuk
Tuchaj...............................................................Czuchaj,
Czuchaja, Czuchajowski, Czuchajew,Czuchajda,
.........................................................................Czuch,
Czuchan,
Tuchajski...........................................................Czuchajewski
Tuhaj.................................................................Czuhaj
Tukaj.............................Dukaj
Tukajło..............................................................Czukajło
Tukajski............................................................Czukajewski,
Tukalski........................Dukalski, Dukalewski
Tukała, Tukałło
Tukacz
Tukaczewski................Dukaczewski
Tuka............................Duka, Dukiewicz.............Czuka
Tukan...............................................................Czukanow
Tuhan..........................Duhan, Duha..................Czuhan,
Czuhaniewicz,
Tuga............................Dugaj, Dugajski,.............Czugaj,
Czuga, Czugan, Czugajewicz, Czugajewski,
...................................Dugacz, Dugac..............Czugalinski
...................................Dugało, Dugaj
Jeśli się uwzględni, że w niektórych przypadkach literę " u " może
zastępować " o ", to osób zainteresowanych może być jeszcze więcej.
Przekonanie dzisiejszych polskich Tatarów, że ich przodkowie wiernie stali
przy islamie - jest błędne. W rzeczywistości, mało który przodek tatarski
wykazał tyle determinacji, by nie ulec prawosławiu, albo później ,
katolicyzmowi. Zamiana " T " w " D " lub " Cz " to jest osobny problem
związany z tym, że transkrypcja bardzo wówczas licznych dialektów tjurkskich
(jeszcze w XVII wieku w Chanacie Krymskim w użyciu było 12 języków , a mowę
jednych rozumieli drudzy poprzez tłumacza - dragomana) na ruski była trudna,
a raz zapisane imię przepisywano w przyszłości w nie zmienionej formie z
dokumentu na dokument, utrwalając pierwotną postać . Niedawno odnalazł się w
dokumentach także brat Nur Dewlet- chana, Kutług Zaman, który
przypuszczalnie jako Katłu Tohuszewicz, figuruje jako chorąży ściachu
ułańskiego z roku 1506. Jest też wielce prawdopodobne, że znany z Popisu
Wojsk W.X.Litewskiego z roku 1528 kniaź Ajdar, to drugi jego brat Hajdar
Sołtan. Sam Nur Dewlet, po wyjeździe do Księstwa Moskiewskiego, zaginął bez
śladu. Dzięki protektoratowi Imperium Osmańskiego nad Chanatem Krymskim,
dynastia Tukaidów - Girejów utrzymała się jeszcze przy władzy do roku 1783,
kiedy to Katarzyna Wielka podbija Krym i ostatni chan z tej dynastii
emigruje na wyspę Rodos u wybrzeży Turcji, a cała dynastia znika z kart
historii. |