rękopisy Macieja Bajrulewicza ostatniego imama Parafii Muzułmańskiej

Na czele parafii muzułmańskiej stał duchowny tatarski określany mianem imama lub mułły. Udzielał posług religijnych tzn. odprawiał piątkowe nabożeństwa, uczestniczył przy ślubach, chrzcie, pochówku zmarłych oraz prowadził księgi stanu cywilnego. Imam był wybierany przez ogół wiernych. Miał wysoką pozycję społeczną. Imamowie jako nieliczni posługiwali się językiem arabskim, przede wszystkim w celach religijnych. Należący do stanu duchownego imamowie golili całe głowy i nosili czapki tzw. czałamy lub fezy. Ostatni imam Parafii Muzułmańskiej w Studziance Maciej Bajrulewicz , pełnił funkcję imama po swoim poprzedniku Mustafie Lisowskim zmarłym w 1898 roku , aż do momentu jego śmierci, co nastąpiło w 1923 roku. Utrzymywał się z własnych dobór ziemskich oraz datków parafian oraz zapisów testamentowych na meczet. Maciej Bajrulewicz był żonaty z Hanną Bajrulewicz. Miał z tego małżeństwa dwie córki Annę po mężu Remesz (1906-1981) i Marię później Pirogowicz (1902-1982) a także syna Romualda . Warto zaznaczyć, że imam utrzymywał się także ze znachorstwa. Dosłużył się także stopnia pułkownika w wojsku carskim . Jeździł także z posługami do żołnierzy służących w twierdzy brzeskiej. Jako, że do Studzianki przyjeżdżali wyznawcy z odległych zakątków Królestwa, to mułła jeździł do nich na śluby i chrzciny, bo islam nakazywał obrządek chrztu lub zawarcia małżeństwa. Wszelkie tego rodzaju ceremonie odbywały się w domu.

Maciej Bajrulewicz pełnił funkcję imama parafii w Studziance przez 25 lat. Czynił zapisy w księgach metrykalnych, będąc jednocześnie urzędnikiem Stanu Cywilnego. Z tego czasu mamy tylko pięć ksiąg dotyczących lat z lat 1906-1911. Rękopisy są jedynymi ocalałymi zapiskami ostatniego imama Macieja Bajrulewicza . Księgi Parafii Mahometańskiej w Studziance znajdują w Urzędzie Stanu Cywilnego w Łomazach. Są to nielicznie pozostałe księgi parafii w Studziance .

Stan zachowania ksiąg, które ocalały należy uznać za dobry. Poszczególne karty stanowią mimo upływu czasu źródło o dużym znaczeniu dla badań nad Tatarami pierwszych lat XX wieku w rejonie Białej Podlaskiej. Wpisy dokonane zostały przez Macieja Bajrulewicza piórem z użyciem atramentu czarnego, a w niektórych miejscach niebieskiego. Rękopisy te, napisane po rosyjsku, nie stanowią dużego problemu w odczytaniu. Należy dodać, że w 1878 roku wprowadzony został nakaz sporządzania dokumentów przez mieszkańców byłego Królestwa Polskiego w języku rosyjskim. Wprawdzie w niektórych wyrazach dostrzec można polskie litery, ale występują one sporadycznie. Każdy akt jest opatrzony w podpisy imama oraz świadków. O samych podpisach nieco później. Poszczególne księgi są numerowane, jednak nie na każdej stronie są wpisy. Częściowo karty z ksiąg zostały wykorzystane przez imama. Można napotkać kilka prostych nie zapisanych stron. Po prostu nie było wpisów. Najbardziej obfitym rokiem w zapisy były lata 1908 i 1909 kiedy to zanotowano ich po 6. jeżeli chodzi o księgi to są one zbyt obszerne. Zawierają zapiski dosłownie na kilku stronach. Przytaczanie wszystkich wpisów jest zbyteczne. Jednak kilka przykładów przytoczę, aby zrozumieć wartość tych źródeł.

Poszczególne wpisy mają analogiczne formuły jak te pierwsze. Następnie z podaniem dokładnej daty zapisu wraz z godziną. Zaczynają się w wolnym tłumaczeniu słowami: Miało to miejsce we wsi Studzianka w 8 dniu miesiąca lipca 1907 roku o 5 po południu zjawili się Aleksander Mustafowicz Aleksandrowicz mający 46 lat wraz z świadkami: Aleksandrem Iwanowiczem Bogdanowiczem 46 lat i Romanem Osipowiczem Bajrulewiczem liczącym 36 lat mieszkańcami wsi Studzianka. Ojciec oświadczył, że urodziło się dziecko płci żeńskiej, od 38 – letniej, prawej żony Fatimy z domu Radkiewicz. Dziecku temu przy udziale imama parafii w Studziance nadano imię Amin. Pod tekstem wpisu występuje formuła informująca o tym, że sporządzony dokument został odczytany i podpisany przez imama Macieja Bajrulewicza. Swoje podpisy złożyli ojciec i świadkowie. Należy zaznaczyć, że w tym akcie w miejscu podpisu ojca widnieje słowo niegramotnyi, tzn. ojciec nie umiał pisać i czytać. Podobnych aktów dotyczących urodzin w omawianych latach sporządzono jeszcze 14. Trudno jest na tak krótkim okresie wysunąć wnioski dotyczące urodzin dla imamatu Macieja Bajrulewicza. Brak zachowanych zapisów dla 12 lat utrudnia głębszą analizę. Wśród nadawanych imion Zofia pojawia się w 4 przypadkach, trzy razy Helena, a także Temir i Mustafa. Wśród nich przeważyły narodziny dzieci płci żeńskiej w liczbie dziewięciu. Jeżeli chodzi o mężczyzn to urodziło się 6 noworodków tej płci.

Z zapisów imama Macieja Bajrulewicza wynika, że nie dotyczyły one tylko i wyłącznie rejonu bialskiego. W sierpniu 1907 roku sporządzono, akt urodzin noworodka urodzonego w miejscowości Szice w guberni kieleckiej. Z kolei w 1908 roku Maciej Bajrulewicz sporządził dokument dziecka urodzonego 27 XI w mieście Kowlu. Należy zauważyć zatem, jaką rolę odgrywał parafia w Studziance. Grupowała Tatarów nie tylko z okolic Białej, ale jak widzimy z odległych terenów. W latach 1906-1911 księgi odnotowują, jak wspomniano 15 urodzeń. Należy zauważyć, że spośród nich dziewięcioro dzieci urodziło się w samej Studziance.

Drugą grupę zapisów, ale już znacznie mniejszą, stanową wpisy zmarłych. Wśród badanych jednostek odnajdujemy 5 zgonów. Trzy miały miejsce w 1908 roku i po jednym w1909 oraz 1911 roku. Jeden z tych zapisów mówi: 28 października 1908 roku o 2 po południu zjawili się Josif Iwanowicz Tupalski lat 53 z Aleksandrem Iwanowiczem Bogdanowiczem i oświadczyli, że 23 X 1908 roku o 5 po południu umarła Helena Iwanowna Jeljasiewicz w wieku 79 lat córka prawych rodziców Jozefowiczów. Po naocznym uwierzytelnieniu śmierci Heleny Iwanowny sporządzony został akt został, podpisany przez świadków oraz imama Macieja Bajrulewicza. Na uwagę zasługuje przypadek wpisu śmierci Stefana Koryckiego. Zapiski imama mówią, że zmarł 26 IV, zaś na mizarze w Studziance, na dobrze zachowanej płycie widnieje data 5 maja 1911 roku. Być może ta druga data oznacza datę pogrzebu?

Ostatnią najmniej liczną grupę wpisów stanowią akty ślubu. W latach 1906-1911 w parafii w Studziance, zostały zawarte dwa związku małżeńskie. Pierwszy z nich 14 I 1909 roku w Małaszewiczach Małych, w powiecie bialskim między Aiszą Radkiewicz i Salejkinem Usmanowiczem Zejmakowem, w obecności świadków Josifa Tupalskiego oraz Aleksandra Bogdanowicza. Wcześniej ich zaślubiny zostały ogłoszone w meczecie w Studziance. Zaręczyny odbyły się ustnie w Małaszewiczach Małych. Pan młody zapisał swojej wybrance 1000 rubli . Małżonkowie jak wynika z braku ich podpisu byli nie piśmienni. Drugi z ślubów jest nie mniej interesujący. Wskazuje na fakt, iż imam Maciej Bajrulewicz wyjeżdżał poza powiat bialski, aby udzielać posług. Zapowiedzi przedślubne odbyły się trzykrotnie w parafii w Studziance. Na ślubnym kobiercu w gubernialnym mieście Mińsku stanęli w 1910 roku 22-letnia Helena Iwanowna Iljaszewicz z 32-letnim kapitanem Hassanem Konopackim służącym w Pierwszej Syberyjskiej Dywizji Rezerwowej. Świadkami na ślubie byli Bogdan Aleksandrowicz i ppłk Aleksander Iljasiewicz z 27 Artyleryjskiej Brygady. Oświadczyny ustne miały miejsce w Warszawie. Hassan Konopacki zapisał swej oblubienicy 3 tys. rubli. Na zakończenie aktu małżeńskiego widnieją podpisy małżonków i imama.

Jeszcze kilka uwag o rękopisach Macieja Bajrulewicza. W pięciu księgach odnotowałem 24 wpisy dotyczące urodzin, małżeństw i zgonów. Oprócz tego imam dokonywał wpisów podsumowujących dany rok po zapisie dotyczącym, czy to zgonu, urodzenia czy małżeństwa. Tych ostatnich zapisano 11. Dla przykładu w jeden z ksiąg widnieje zapis informujący o tym, że w 1907 roku nie było zawartego żadnego związku małżeńskiego, z podpisem imama. W księdze z 1909 roku znajdujemy duplikat aktu małżeństwa skreślony wraz z adnotacją, imama, że jest on kopią. Do tego trzeba zwrócić uwagę, na fakt jeszcze jednego zapisu w każdej z ksiąg na jej ostatniej stronie. Na koniec każdej z ksiąg znajduje się formuła o liczbie ponumerowanych stron zszytych, podpisana przez naczelnika powiatu bialskiego. Omawiane rękopisy w dwóch przypadkach nie notują podpisu ojca przy chrzcie i małżonków, przy zawarciu małżeństwa. 23 VI 1909 ojciec Mustafa Mustafowicz Aleksandrowicz z powodu choroby nie stawił się do imama. Podobny przypadek miał miejsce 17 IV 1908 roku przy narodzinach dziecka o imieniu Temir.

Trudno jest ustalić jednolicie pochodzenie społeczne Tatarów bialskich w omawianym okresie. Na podstawie wykonywanych zawodów, możemy w przybliżeniu określić, czym zajmowali się Tatarzy w latach 1906-1911. Jedni służyli w wojsku, których możemy odnaleźć w Księgach Urodzin, Małżeństw i Zgonów i na nagrobkach na mizarach w Studziance oraz Lebiedziewie - Zastawku, inni byli urzędnikami. Dla przykładu Jakow Korycki służył w 3 Nowobrzeskiej Brygadzie Wydzielonego Okręgu Straży Pogranicznej . Aleksander Korycki zaś był listonoszem w bialskim urzędzie pocztowo-telegraficznym. Świadkowie podani zawsze są z miejscem zamieszkania, co pozwala na lokalizację jak daleko Tatarzy byli oddaleni od Studzianki. Jeden z przypadków odnotowuje zapis zmarłego z guberni łomżyńskiej. Każdy wpis kończył się formułą w tłumaczeniu: Akt ten przedstawiony i świadkom po zapisaniu przeczytany i do podpisu podany.

Na koniec każdego roku (31 XII) imam Maciej Bajrulewicz wraz z świadkami spisywali zawarte akta. My niżej podpisani zawartość akt Stanu Cywilnego Mahometańskiej Parafii Studzianka, bialskiego powiatu, siedleckiej guberni na podstawie 74 artykułu Polskiego Kodeksu Cywilnego niniejszą księgę aktów Stanu Cywilnego wspomnianej parafii zakończono o 9 wieczorem. Podpisy pod protokołem stanowiły klauzurę informującą o tym, że nikt do akt nie może dodać żadnego wpisu. Niżej widniał podpis imama Parafii Muzułmańskiej w Studziance Macieja Bajrulewicza.

Zapisy imama Macieja Bajrulewicza będące świadectwem obecności Tatarów w rejonie Białej Podlaskiej, są bardzo przydatne dla rosnących w popularność badań genealogicznych. Sądzę, że może się to stać przyczynkiem do dalszych badań nad Tatarami regionu bialskopodlaskiego i będzie stanowić zachętę do podejmowania kolejnych poszukiwań źródeł dotyczących Tatarów bialskich. Chciałbym zwrócić jeszcze uwagę na potrzebę ochrony miejsc pamięci po Tatarach. Nie wystarczą tylko puste deklaracje słowne, ale konkretne działania i środki propagujące tą tematykę. Należy przeprowadzić dalsze badania spiesząc się wobec postępującego zjawiska zanikania tej społeczności. Podkreślam, że mizary w Studziance i Lebiedziewie-Zastawku nadal wymagają zabiegów konserwatorskich, bowiem czas niszczy te unikatowe zabytki.