SZLACHTA ZAŚCIANKOWA

W okresie Wiosny Ludów w 1848 r., po tragicznych doświadczeniach powstania w 1846 r. obozy zmierzające do uzyskania niepodległego państwa polskiego opowiedziały się za jawną i legalną akcją polityczną. Jako jeden z postulatów politycznych i narodowych społeczeństwa polskiego przedstawiony cesarzowi wpisano zniesienie pańszczyzny jako "dar właścicieli dla swoich poddanych". Oznaczało to uwłaszczenie bez odszkodowania. Aczkolwiek lasy i pastwiska pozostawały własnością szlachty, zachowane zostały serwituty, czyli prawa chłopów do korzystania z dworskich lasów, łąk i pastwisk. Oznaczało to ruinę folwarków. Demokratom dążącym za wszelką cenę do pozyskania chłopów do sprawy politycznej - poparcia ruchu narodowego - łatwo przyszło szafować własnością szlachecką. Dla szlachty uwłaszczenie bez odszkodowania w większości przypadków doprowadziło do ruiny, zubożenia i rozdrobnienia majątków.

Ukraińska część Kresów była od wieków najeżdżana przez Turków i Tatarów, dochodziło do buntów Kozaków. Co trzy lata był najazd mniejszy, co pięć lat większy. Ich dziejopisarz pisał: "od dziecięcia do szczenięcia padało wszystko pod nożem i ogniem". Jak pisał Pol - hasłem tureckim i tatarskim było: "co nie zabierzesz, zabij i spal". Brano też ludność w niewolę, często dla wykupu. Ukraina po takich najazdach nieraz ulegała wyludnieniu. Ziemie orne stepowiały, przybywało mogił a z niewoli (jasyru) powracało niewielu... Miejscowości i okolice zniszczone przez najazdy czasem zwalniano na wiele lat z podatków i dziesięciny. Mając dobra na Ukrainie można było zarówno szybko stracić życie ale też i szybko wzbogacić się. Obrona granic przed Turkami i Tatarami - "służba kreska", "kresowa", "na kresach" była też najważniejszą powinnością szlachcica jak i swoistą, prestiżową przygodą. Szli zatem na Ukrainę ludzie twardzi niosący nie tylko polską mowę i kulturę ale też i świadomość pełnej przynależności i jedności tych ziem z Rzeczypospolitą. Bogacili się zatem zarówno z uprawy urodzajnej ziemi jak i z wojennych łupów. Wincenty Pol pisał: "Szlachcic z ubogiego Mazowsza, kiedy mu doskwierała bieda, naładował mażę (wóz osiowy o kołach smarowanych mazią) dziećmi i worami z prosem, wziął topór, parę sług wiernych, kojec z drobiem; żona płacząca wzięła obraz cudowny Matki Boskiej, nasiona czosnku, cebuli, czarnuszki i kopru, którego na nowych grzędach nie ma, wzięła kilka kociołków żelaznych, książkę do modlitwy, papiery rodowe, świętości domowe - i siadłszy na mażach, jechała w świat nieznany i tuliła dzieci koło siebie, kiedy szlachcic z sługami szedł koło mażów pieszo i rozpatrywał się po kraju, gdzie by tu osiąść". Niestety, czasem i na nowym miejscu jego majątek szybko ulegał rozdrobnieniu pomiędzy synów.

Pięknie przedstawia obowiązek obrony kresowych granic Wincenty Pol we wspaniałym rapsodzie rycerskim, poemacie kresowym - Mohort - przeczytaj w dziale CZYTELNIA

Po zniesieniu pańszczyzny szlachta zaściankowa zmuszona została do samodzielnego uprawiania ziemi. Szlachta ta zbliżyła się bardzo do chłopów i zewnętrznie mało różniła się od włościan. Pomimo zubożenia i utraty przywilejów w XIX wieku szlachta zagrodowa zachowała swoją odrębność i wywodziła swój rodowód od większych właścicieli ziemskich. Jednak z czasem pomimo świadomości przynależności do szlachty szereg czynników politycznych sprawił, że biedna szlachta aby uniknąć represji czasem ukrywała swój stan, co miało miejsce zarówno podczas represji po powstaniu jak również od końca 2 wojny światowej w związku z dojściem do władzy komunistów prześladujących szlachtę jako wrogów klasowych. W ten sposób około 20.000 nazwisk szlacheckich zatraciło swój klejnot, czyli herb, poprzez ukrywanie i nieprzekazywanie informacji o rodowodzie następnym pokoleniom.

"Kiedym został szlachcicem? Sam Bóg to pamięta!
Niechaj Moskal w las idzie pytać się dębiny,
Kto jej dał patent rosnąć nad wszystkie krzewiny."

Należy bardzo wyraźnie podkreślić, że szlachta polska była i jest szlachtą niezależnie od działań zaborców. Polskie szlachectwo było niezbywalne oraz dziedziczne i tego zaborca zmienić nie mógł, więc po upadku zaborów należy w niepamięć puścić wszelkie próby wykluczeń ze stanu szlacheckiego.

Więcej o Rzeczpospolitej RZECZPOSPOLITA

Podobne proporcje występowały w wielu innych miejscowościach Bieszczadów. Ogółem naliczono w powiecie leskim 537 rodzin szlacheckich, ale już w sanockim aż 4 333 rodziny. Rozmieszczenie szlachty zagrodowej według danych z 1927 roku przedstawia mapa (2).

Kres bieszczadzkiej szlachcie zagrodowej położyły walki z UPA. Poczuwające się do polskości rodziny zamieszkałe w ukraińskich w większości wsiach, wycierpiały szczególnie. Podczas niesławnej akcji "Wisła" wysiedlając ludność stosowano kryterium wyznaniowe, bez względu na świadomość narodową.