GARWOLIN

Średniowiecze

Pierwsza wzmianka o Garwolinie pochodzi z 1386r. Andrzej Ciołek (chorąży płocki, później wojewoda mazowiecki) otrzymał wtedy dla wsi Garwolin prawo niemieckie. Po śmierci chorążego (1396r.) właścicielem Garwolina został jego syn Wigand (zapis w "Księdze sądowej czerskiej" z 30 grudnia 1404r.), od którego z kolei posiadłość nabył w 1407r. książe mazowiecki Janusz I. W tym czasie Garwolin graniczył z wioskami Czyszkowskich (Czyszków i Zawady) oraz książęcymi (Wola Rębkowska, Miętne, Jagodne, Unin i Puznów). 10 VII 1423r. książe Janusz I nadał Garwolinowi prawo chełmińskie (ius Culmense). Zastanawiająca jest wzmianka z 1420r., w której Garwolin wymienia się jako miasto. Nie wiadomo czy przywilej lokacyjny jedynie potwierdził posiadane wcześniej prawa miejskie, czy też raczej Garwolin nazywano miastem w znaczeniu gospodarczym. Władze w mieście sprawował wyznaczany przez księcia rządca (procurator), a później starosta. W samym mieście jednak najważniejszą osobą był przewodzący samorządowi miejskiemu, dziedziczny i nieusuwalny wójt. Miasto otrzymało wówczas uposażenie w grunty (35,5 włóki) oraz przeznaczane na użytek miasta dochody z postrzygalni, łaźni miejskiej i wagi, a ponadto mieszczan zwolniono od opłaty cła w obrębie całego księstwa. W tak stworzonych warunkach najprężniej rozwijały się: hodowla owiec i sukiennictwo.

XVI - XVIIw.

Dla rozwoju istotne znaczenie miało przyznanie miastu (10 VII 1481r.) 3 jarmarków rocznych oraz cotygodniowych targów. 2 III 1508r. księżna Anna dodała miastu czwarty jarmark, a 20 IX 1558r. Zygmunt August ustanowił jeszcze dwa. Odbywały się one w Niedzielę Przewodnią, 22 VI, 13 VIII, 21 X i 21 XII, natomiast targi w każdy wtorek. Parafia przypuszczalnie powstała w l. 1407-18 jako jedna z większych spośród wchodzących w skład archidiakonatu warszawskiego diecezji poznańskiej. Możliwe nawet, że była erygowana już w XI w. Bardziej pewne jest jednak, że powołano ją dopiero w latach 1407-18. Ustalenie tego faktu wydaje się obecnie niemożliwe, gdyż dokument erekcyjny zaginął. Informuje o tym zapis w wizytacji parafialnej z 1603r. Najstarsza wzmianka o parafii pochodzi z 1418r. i dotyczy beneficjów pomiędzy plebanem Jakubem a Piotrem Skrzynskim. Z braku źródeł nie sposób ustalić datę wzniesienia, wygląd oraz lokalizacje pierwszej świątyni. Wiadomo jedynie, że kościół p.w. "Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny" był drewniany i istniał już w pierwszej połowie XV w. Wiadomo też, że na początku XVI w. funkcjonowała szkoła parafialna (wzmianka z 1512r.), założona obok kościoła i w sąsiedztwie Szpitala dla Ubogich (fundacja księżnej Anny). 6 X 1497r. książe przekazał miasto w zabezpieczenie ślubne Annie, córce wojewody wileńskiego Mikołaja Radziwiłła, która wyszła za księcia czerskiego Konrada III Rudego. W dokumencie interpretującym zapis (1499r.) podano, że "księżna powoła urzędników do sądu mającego odbywać roki w Garwolinie, a powiat garwoliński zależeć będzie nie od Czerska, a od Liwa". Związek administracyjny z Liwem trwał przypuszczalnie tylko do śmierci księżnej (15 marca 1522r.). Po inkorporacji (13 IX 1526r.) Mazowsza do Korony Garwolin stał się miastem królewskim. Występujący w roli sukcesora Zygmunt Stary I przejął majętności w zamian za wypłacony księżniczce Annie posag. 24 II 1539r. został utworzony z prawobrzeżnej części Ziemi Czerskiej powiat garwoliński, który wtedy sięgał bardziej na północ i wschód niż obecnie. W jego granicach znalazły się m.in.: Osieck, Sobienie Jeziory, Siennica, Latowicz. 25 II 1539r. król nakazał, aby roki ziemskie dla zawiślańskiej części powiatu czerskiego odbywały się w Garwolinie ("Sady ziemskie, które zwykle w mieście Czersku wykonywano, winny odbywać się w środy w Garwolinie"). 11 III 1545r. królowa Bona po zrzeczeniu się dóbr małopolskich otrzymała dobra mazowieckie jako zabezpieczenie posagu. W okresie jej rządów w Garwolinie zmieniono zarządzających miastem. Nowym wójtem został mieszczanin Grzegorz Cwikla, a starostą - Piotr Okon z Grodziska. Przed opuszczeniem Polski królowa przekazała dzierżawę miasta w starostwo Aleksemu Czosnowskiemu. W 1554r. miasto uległo znacznym zniszczeniom podczas pożaru. Król Zygmunt August, by pobudzić rozwój osady 17 IX 1558r. postanowił na cztery lata uwolnić mieszkańców "od ciężarów nakładanych i królewskich". W XVI w. miasto uważane było za znaczący ośrodek handlu i rzemiosła. Pierwsze cechy powstały już w XV w. W 1528r. istniały cechy kowali, ślusarzy, mieczników, paśników, siodlarzy i czapników, a wkrótce powstał również cech krawców. Według lustracji dokonanej w 1565r. Garwolin miał 260 domów (oprócz libertowanych), 69 ogrodów oraz budynki użyteczności publicznej: ratusz, łaźnie i postrzygalnie sukna. Cechy skupiały 230 rzemieślników: 24 szewców, 12 krawców, 9 kuśnierzy, 22 kowali i ślusarzy, 7 czapników, 3 tesarzów, 3 bednarzy, 3 barwierzy, 6 cieśli, 3 kołodziejów, 63 piwowarów, 28 prasolów, 38 piekarzy, 1 tkacza, 1 szklarza i 1 złotnika. Od 1566r. miastu przysługiwało prawo pobierania cła mostowego i brukowego z przeznaczeniem na utrzymanie mostów, grobli i bruków. Od 1565r. Garwolin stal się starostwem niegrodowym, w którego skład weszły wioski: Goździk, Jagodne, Leszczyny, Mietne, Niecieplin, Puznów, Unin i Wola Rebkowska. Łączna powierzchnia zajmowała obszar 69,3 km2. Rządca dóbr królewskich (starosta) nie miał co prawda władzy sadowniczej, ale było to intratne stanowisko i nazywano je "chlebem dobrze zasłużonych". W XVII i XVIII w. starostwem garwolińskim zarządzały rodziny Ostrorogów i Bielinskich. Najbardziej znanym starosta garwolińskim był hetman wielki koronny Jan Zamoyski herbu Jelita (druga osoba w państwie za czasów króla Stefana Batorego), a najbardziej znanym plebanem - Kasper Sadloch (słynny budowniczy mostu na Wiśle w Warszawie). Miasto rozwijało się prężnie. W lustracji z 1646 r. wyliczono ok. 640 domów mieszkalnych. Na rzece Wildze pracowały wówczas dwa młyny Mikołaja Plutowica: Nadolny (Pluta) i Nowy. Garwolin słynął z produkcji znakomitego piwa (1500 warów piwa w 1565r., a 2500 w 1617r.). Lustracja podaje, ze: "w każdej wsi królewskiej ku Garwolinu należących jest piwowarów wiele, którzy słody mielą w młyniech garwolskich ze zboża pospolitego". Jędrzej Swiecicki w XVII w. podaje: "Z prawej strony Wisły ziemia ta większa zajmuje przestrzeń. Nazywają zaś te okolice Polesiem, nie od dawna bowiem po wytrzebieniu lasów na pole zamieniona została. Miasta ma następujące: Garwolin dość ludny i sławny z wyrobu najlepszego piwa, dalej Latowicz - oba na wschód Czerska położone. W obwodzie ich, wzdłuż i wszerz, ziemia jest bardzo urodzajna, użyźniana przez spore rzeczki: Wilge (Wilka) i Świder, które w stosownych miejscach zasilane połączonymi za pomocą małych kanałów jeziorami - poruszają zbożowe młyny i w różny gatunek ryb obfitują". Historia burzliwie wkroczyła do Garwolina podczas wojny ze Szwedami (1655-1657). W 1656 r. Garwolin został bezpośrednio dotknięty działaniami wojennymi. Przez teren starostwa przeszły w kwietniu cofające się znad Sanu wojska Karola Gustawa oraz maszerujące za nimi oddziały hetmana Pawła Sapiehy. Miesiąc później do Warszawy zmierzały tedy wojska królewskie, natomiast po klęsce w bitwie trzydniowej (28-30 VII 1656r.) wycofywały się na południe (3 VIII przebywał w Garwolinie król Jan Kazimierz). W 1657 r. teren starostwa pustoszyły ze szczególnym okrucieństwem wojska siedmiogrodzkie księcia Jerzego Rakoczego. Dopiero w maju przybyły na ratunek wojska pod wodza Dymitra Wisniowieckiego (27 maja stanął kwatera w Garwolinie). Trzy lata później (luty 1660r.) Kolo Garwolina gromadził swoje wojska Stefan Czarniecki przed wyruszeniem na wojnę z Rosja. Spotkanie z Historia okazało się ciężkim doświadczeniem, a miasto i starostwo przeżyły ciężki kryzys. Zniszczenia były tak ogromne, ze aż do końca XVIII w. Garwolin nie mógł podźwignąć się z upadku. W 1660 r. obsiano mniej niż polowe gruntów (22 włóki spośród 54,5!). Z 79 piwowarów pozostało zaledwie sześciu. Zupełnie przestały istnieć niektóre cechy, w tym bardzo prężny cech kuśnierzy (odtworzy się dopiero w 1779r.). W mieście stało tylko 50 domów, a aż 233 place pozostały na szereg lat puste. Chyba wtedy uległ zniszczeniu również kościół parafialny. Bardzo znacznie spadla tez liczba mieszkańców (289 osób w wykazie z 1662r.). Prawdopodobnie zmniejszeniu uległo również samo starostwo, gdyż lustracja z 1664r. nie wymienia wsi Gozdzik i Unin.

Czasy saskie

Dla mieszczan garwolińskich nastały wyjątkowo ciężkie czasy. Kraj był zniszczony, a zastój gospodarczy nie sprzyjał rozwojowi. W XVIII w. kolejne ciosy wymierzyła miastu zachłanność szlachty. Starosta garwoliński, marszałek wielki Franciszek Bielinski, pisarz czerski Izbienski oraz właściciel Czyszkowa Bedonski pozbawili mieszczan prawa korzystania z pastwisk (całkowicie w Gaju oraz Zakrętach, a także częściowo na Błoniach). W 1766r. król Stanisław August Poniatowski potwierdził przywileje Garwolina. Przeznaczył tez 2000 zlp na budowę mostu na Wildze, na wykopanie studni w rynku oraz na "zaprowadzenie porządków ogniowych". Miasto powoli dźwigało się z upadku. W 1777r. Garwolin liczył 81 domów i 480 mieszkańców. Aby wesprzeć rozwój miasta, król przekazał 3000 zlp (1783r.) na reperacje bruków, wzniesienie nowego drewnianego ratusza i austerii (domu zajezdnego). Pod koniec XVIII w. w Garwolinie zaczęła osiedlać się ludność żydowska (np. w 1787r. szynkarz Lewko Jakubowicz). Pod koniec istnienia Rzeczpospolitej Garwolin przyłączono do Ziemi Liwskiej. 22 VII 1789 r. w Garwolinie powołano Komisje Porządkową Powiatu Garwolińskiego, której prezesem został chorąży Ziemi Czerskiej R. Kicinski. Antymiejska polityka szlachty, stagnacja gospodarcza oraz liczne pożary i zarazy nie pozwoliły odzyskać miastu dawnego znaczenia. Karol Sosnowski pod koniec czerwca 1794r. pisał: "nie ma domów ani kościoła murowanego, jeden ratusz drewniany pod dachówka jest ozdoba całego miasta". Liczba mieszkańców niewiele się zwiększyła, gdyż spis przeprowadzony w 1791r. wykazywał tylko 77 domów. W okresie insurekcji kościuszkowskiej powiat garwoliński organizował się samodzielnie. Już 19 IV 1794r. mieszkańcy zgłosili akces do powstania, a wojska rosyjskie wkrótce po tym wycofały się za Wisłę. 1 maja w Siennicy z inicjatywy Kazimierza Zdzitowieckiego obradowało zgromadzenie szlachty z terenu całego powiatu. Powołano wtedy Komisje Porządkową Cywilno-Wojskowa Ziemi Czerskiej Powiatu Garwolińskiego, która wezwała "współobywateli mieszkańców tegoż powiatu do ogólnej obrony Ojczyzny, do składania ofiar". Komendantem powiatowym sil zbrojnych uczyniono byłego pułkownika i regimentarza konfederacji barskiej Adama Skilskiego. Punkt zborny wolontariuszy wyznaczono w Garwolinie. 60-osobowy oddział wolontariuszy pod wodza gen. Adama Skilskiego (patent Rady Zastępczej Tymczasowej) patrolował obszar powiatu. W drugiej połowie maja rozpoczęła działalność w Garwolinie komenda wojskowa, zbierająca rekrutów dla korpusu artylerii. 24 VI w Siennicy na wieść o zbliżaniu się wojsk gen. Sierakowskiego stanęło pod bronią pospolite ruszenie powiatu garwolińskiego (ok. 1000 ludzi). Korpus generała wkroczył do Garwolina 26 VI (1500 jazdy i 3000 piechoty) i po przyłączeniu wojsk gen. Skilskiego (100 konnych i ok. 1000 pospolitego ruszenia) wyruszył w kierunku Parczewa za wycofującymi się oddziałami rosyjskimi. W następnych miesiącach wiele razy odwiedzały Garwolin różne oddziały powstańcze w celu zaopatrzenia się w furaż i żywność. Władze powstańcze często dokonywały rekwizycji żywności wśród okolicznej ludności (6596 dymów). Czasem za pieniądze, częściej "na kwity". Losy powstania rozstrzygnęły się pod Maciejowicami, gdzie Naczelnik Tadeusz Kościuszko zdecydował się wydać zasadnicza bitwę wojskom rosyjskim pod wodza gen. Denisowa. Po klęsce maciejowickiej (5 X 1794r.) podjazdy kozackie korpusu Fersena działały na terenie całego powiatu. W wyniku trzeciego rozbioru Polski ziemie poludniowo-wschodniego Mazowsza od 1795r. znalazły się pod zaborem austriackim.

Okres zaborów

Garwolin został włączony do cyrkułu siedleckiego, powiązanego z monarchia habsburska. Decyzja ta naruszała naturalne, historycznie ukształtowane powiązania terytorialne i ekonomiczne. Skrawek ziem mazowieckich decyzja polityczna został oddzielony kordonem od reszty regionu. Pociągnęło to za sobą oczywiste skutki ekonomiczne. Odcięcie od rynku warszawskiego oraz od spławu Wisłą, rabunkowa gospodarka oraz antyprzemyslowa polityka zaborcy w krótkim czasie znacznie pogorszyły warunki życia. Wielokrotnie podwyższane opłaty podatkowe, a także przymusowe dostawy w naturze dla wojska dodatkowo pogłębiły proces ubożenia ludności. Ponadto miasto zostało pozbawione prawa do korzystania z wolnego wyrębu w okolicznych lasach (edykt cesarski z 3 VIII 1804r.). Drożyzna stanu wojennego zmusiła wiec mieszczan do podjęcia uprawy roli. Miasto przeżywało poważny kryzys. O ile łączne dochody miasta w latach 1776-88 wynosiły rocznie 6714 zlp 10 gr, to w 1807r. spadły już do poziomu 4195 zł 12 gr. W 1805r. praktycznie zlikwidowano samorząd miejski, podporządkowując magistrat urzędowi cyrkularnemu w Siedlcach. Zwycięska bitwa pod Austerlitz, a następnie wkroczenie wojsk napoleońskich do Polski przywróciły nadzieje na odmianę losu. Odezwa Henryka Dąbrowskiego z 6 XI 1806r. szybko dotarła do Garwolina. Wyzwolenie nadeszło jednak dopiero w maju 1809r. Brygada mieszana gen. Kamienieckiego odbyła wtedy zwycięski marsz z okolic Osiecka przez Garwolin i Żelechów do Kocka w pogoni za dywizją huzarów majora Hoditza. W Księstwie Warszawskim Garwolin został podniesiony do rangi miasta powiatowego, wchodzącego w skład departamentu siedleckiego. W mieście znajdowały się wówczas zaledwie 132 domy, a 808 mieszkańców utrzymywało się głównie z uprawy roli oraz drobnego rzemiosła, zwłaszcza z kuśnierstwa i szewstwa. W 1813r. rozpoczęto budowę browaru, ale na skutek trudności finansowych przebiegała ona opieszale. Dochody miasta pochodziły z dzierżaw jednorocznych (zwłaszcza z propinacji) oraz opłat mostowych i brukowych. Sprawy związane z dochodami miejskimi stawały się powodem częstych zatargów z okoliczna szlachta, które kończyły się niejednokrotnie krwawymi zajściami. W 1810r. Filip Garlicki dzierżawca wsi Zawady w skardze donosił nawet, ze: "Mieszczanie nie tylko zboża tratują i laki ze wszystkim już spaśli, ale chłopów zawadzkich wypędzających ze swej szkody bydło i konie ...kijami bija, a nawet dalsze zawadzkie płoty starsze podcinać grożą się". Działania wojenne powodowały liczne szkody. W powiecie garwolińskim, podobnie jak w sąsiednich, dominowała uprawa żyta, owsa i gryki, ale wielkość wysiewów należała do najniższych w departamencie. W latach 1812-13 tereny te systematycznie plądrowały przez przemieszczające się wojska: najpierw korpus westfalski gen. Vandamme, potem niedobitki Wielkiej Armii i bandy grasujących maruderów, wreszcie austriacki korpus Schwarzenberga, a na koniec oddziały rosyjskie. Dopiero rok 1814 zakonczyl okres zolnierskiej samowoli. W Królestwie Polskim Garwolin wchodzil w skład województwa podlaskiego, tworzac czesc obwodu lukowskiego. Powiat garwolinski zachowal jedynie znaczenie okregu wyborczego dla szlachty. Miasto przeżywało powazne trudności finansowe, a kasa nieustannie świeciła pustkami. Dodatkowo rozwojowi miasta nie służyły częste pożary. Na skutek pożarów z 1821 i 1822r. spłonęła polowa zabudowań. W kolejnym pożarze w 1825r. spłonął m.in. kościół parafialny z 1466r., który został odbudowany w 1839r. już jako obiekt murowany. Kolejny duży pożar wybuchł w 1854r. Mimo tych przeciwności trzeba wskazać na pewne ożywienie gospodarcze, co przyczyniło się do rozwoju miasta. Prawdopodobnie już w 1810r. założono szkole elementarna, a w 1819r. rozpoczęto brukowanie ulic. Rozwojowi sprzyjała protekcyjna polityka miejska władz Królestwa. Powołana w 1820r. Komisja Miast regulowała zasady funkcjonowania struktur miejskich. Przede wszystkim zniesiono samowole budowlana. Ponieważ jednak w pierwszym etapie przebudowywano większe i średnie miasta kosztem mniejszych, Garwolin skorzystał stosunkowo niewiele. W latach 1820-22 przeprowadzono remont domu zajezdnego, zwanego tez "austerya miejska". Na "melioracje" przeznaczono w całości, tzw. "konsens" od szynków (w 1819r. 8 szynkarzy wpłacało do kasy miejskiej 480 zł - ok. 10% budżetu). Przystąpiono tez do reperacji mostów. W 1823r. powstał projekt budowy nowego mostu na Wildze, gdyż "dotychczasowy most grozi niebezpieczeństwem zawalenia się". Po licznych przepychankach w 1827r. podpisano ostatecznie kontrakt z Andrzejem Dąbrowskim, dziedzicem wsi Trabki i dzierżawca folwarku rządowego, który zobowiązał się oddać gotowy most do końca roku. Powstanie listopadowe przyniosło ludności powiatu ciężkie doświadczenia. Spowodowały je wielkie spustoszenia wywołane przemieszczaniem się oraz stacjonowaniem wojsk. Największym nieszczęściem była jednakże epidemia cholery przywleczona z Azji przez żołnierzy Dybicza. Okolice Garwolina stały się kilkakrotnie terenem walk. W lutym 1831r. na rozkaz gen Klickiego wojska powstańcze pod wodza gen. Dwernickiego, by nie dopuścić do okrążenia przez dywizje Gejsmana oddziałów gen. Żymierskiego, przeprawiły się przez Wisłę na teren powiatu garwolińskiego. 12 lutego Dwernicki wyruszył z Garwolina w kierunku Łukowa, by po uzyskaniu wiadomości o obozującym miedzy Różą a Łukowem korpusie rosyjskim, zmienić decyzje. 14 lutego o 2 w nocy skierował swe oddziały z Żelechowa do Stoczka i stoczył tam legendarną bitwę, w której pokonał doborowe oddziały rosyjskie. Zwycięstwo niewiele jednak zmieniło w układzie sił. Już 17 lutego wojska polskie przeprawiły się w rejonie Góry Kalwarii za Wisłę, a do Garwolina wkroczyły wojska rosyjskie pod wodza Dybicza. Nie na długo jednak. Stacjonujące w mieście dwa pulki piechoty i dwa pulki jazdy rosyjskiej 2 kwietnia pospiesznie wycofywały się przed nadciągającymi z Siennicy oddziałami gen. Skarzyńskiego. Tylna straż wojsk rosyjskich zdołał dopaść i rozbić pod Górznem major Laczkowski. Niewykorzystane sytuacje (m.in. pod Żelechowem) pozwoliły wszakże Dybiczowi opanować sytuacje i zmusić powstańców do odwrotu. Oddziały gen. Kreutza rozlokowały się miedzy Kurowem a Garwolinem, stanowiąc ogniwo zaciskającego się wokół Warszawy pierścienia. Jeszcze raz Garwolin znalazł się na szlaku wojsk polskich, gdy 26 sierpnia korpus gen. Ramorino dołączył tu do sztabu gen. Pradzyńskiego. Były to jednak już ostatnie chwile powstania. Po stłumieniu powstania w Królestwie Polskim nastąpiły duże zmiany administracyjne. W 1837r. województwa zastąpiono guberniami. W 1842r. z kolei obwody przemianowano na powiaty, a powiaty na okręgi. Decyzja z 1 I 1845r. Garwolin stal się miastem okręgowym w powiecie łukowskim guberni lubelskiej. Po ukończeniu traktu wołyńskiego (1835r.) miasto zyskało na znaczeniu, ale równocześnie popadło w nowe trudności finansowe. Służba drogowa rozebrała bowiem dwa dotychczasowe miejskie mosty wybudowała nowy, który odpowiadał wielkością nowej trasie, ale zarazem pozbawiał miast dochodów z opłaty mostowej (ok. 220 zł). Był to poważny ubytek. Tym większy, ze jeszcze nie spłacono zaciągniętego w 1827r. kredytu. Pomimo tych trudności miasto powoli rozwijało się. W 1839r. ponownie wyremontowano dom przyjezdny, wybudowano "bydłobojnie" oraz 8 kramów, wybrukowano ul. Łukowską oraz przed domem pocztowym. Łącznie na porządkowanie miasta przeznaczono w ciągu tego roku 9065 zł 27 gr. Miasto powiększyło się również w swoich granicach, a w 1846r. rozpoczęto nawet zabudowę Błoń. Wzdłuż traktu (aż do skrzyżowania drogi Zawady-Czyszków) wyznaczono 11 działek 300-prętowych. Rozwój miasta hamowały różne nieszczęścia losowe , a jednak mimo to miasto rozwijało się. O ile w 1827r. w Garwolinie zamieszkiwało 980 osób, to w 1857r. - już 1 621, a w 1864 - 2 145. 1862r. miasto liczyło 2 125 mieszkańców: 1396 Polaków, 717 Żydów i 12 Niemców. Również dochody miasta w kolejnych latach wyraźnie się zwiększały (749 rbs. 68 kop. w 1844, a w 1864 2 051 rbs. 94 kop.). Na początku lat sześćdziesiątych wybudowano też remizę strażacką oraz wykopano nowa studnie, a dwie stare wyremontowano. Miasto stało się szeroko znane z produkcji kożuchów i uprzęży. W "Encyklopedii" Orgelbranda o ówczesnym Garwolinie czytamy: "Utrzymują się oni w części z rolnictwa, a w części z rzemiosł, mianowicie z kuśnierstwa i szewstwa, którymi prawie wszyscy chrześcijanie się tutaj zajmują. Domów ma murowanych 3, drewnianych 157, kościół parafialny murowany, także kaplica na cmentarzu. Szpital, szkoła elementarna od 1820 roku istniejąca, 2 młyny na rzece, 2 hotele, apteka, magistrat, urząd skarbowy, sad okręgowy, stacja pocztowa. Targi tygodniowe i jarmarków sześć do roku". Okręg garwoliński tylko w niewielkim stopniu podlegał procesowi industrializacji. Huta szkła "Czechy" i "Falenciny", wytwórnia krochmalu w Żelechowie oraz odgrywające mniej znaczącą role piwowarnie i tłocznie wina to jedyne zakłady przemysłowe na tym terenie. Dużą renomą cieszyła się zwłaszcza huta "Czechy". W 1822r. Ignacy Hordliczka - Czech z pochodzenia - uruchomił w Barczacej fabrykę szkła i kryształów, jednakże ze względu na trudności z pozyskiwaniem drewna opalowego w 1835r. fabrykę przeniósł do Trąbek. Kryształy, serwisy, stołowizna oraz szkło opakowaniowe, perfumeryjne, apteczne i laboratoryjne były powszechnie znane i poszukiwane. Zakład dbał też o załogę, zapewniając jej godne warunki socjalne. Sala do odpoczynku, ogrody, kasa emerytalna i oszczędnościowa, opieka lekarska, apteka, a dla dzieci robotników szkoła to rzadko w tamtym czasie spotykana wizytówka fabrykanta. Warto zauważyć, ze dzieło ojca po 1854r. kontynuowali synowie: Wilhelm i Edward. Gorączka nastrojów patriotycznych narastała od 1861r. W lutym w kościołach odbyły się nabożeństwa za 5 poległych w manifestacji warszawskiej. W dobrym tonie było noszenie żałoby i emblematów patriotycznych. Pragnienie zmian wyrażało się również w zbieraniu podpisów pod protestami, w śpiewaniu patriotyczno-religijnej pieśni "Boże, cos Polskę", a nawet w usuwaniu lub zamazywaniu tablic z herbem państwowym. O temperaturze uczuć narodowych najlepiej świadczy wydarzenie spod Maciejowic. 8 czerwca 1861r. podczas ponadparafialnej manifestacji chłopów i rzemieślników w Krepie spontanicznie, nosząc ziemie czapkami, uczestnicy usypali kopiec upamiętniający miejsce, w którym Tadeusz Kościuszko padł ranny w bitwie maciejowickiej. Na jesieni duże manifestacje religijno-patriotyczne odbyły się w Garwolinie, w Maciejowicach i w Krepie. Ważną role w kształtowaniu postaw narodowych odgrywali miejscowi księża. 10 października wikariusz maciejowicki ks. Józef Burzynski nawoływał: "Padnijmy na kolana i ucałujmy te święta ziemię, karmicielkę naszą, za wolność której walczyć będziem, a zatem będziemy gotowi na zawołanie". Na jesieni 1862r. już rozpoczęły się przygotowania do wystąpień zbrojnych. Powstawały struktury terenowe. Podczas powstania styczniowego na terenie Garwolina i okolic działały oddziały powstańcze Walentego Lewandowskiego i Gustawa Wyssogoty-Zakrzewskiego. Ochotnicy zgromadzili się w Żelechowie u miejscowego aptekarza, skąd pod dowództwem G. Wyssogoty-Zakrzewskiego 400 zbrojnych jedynie w strzelby i kosy powstańców wyruszyło do Garwolina. Przy karczmie w Aleksandrówce doszło wtedy do pierwszej zwycięskiej potyczki z kozakami z miejscowego garnizonu. Oddział W. Lewandowskiego rozpoczął z kolei działania od nieudanego uderzenia na Laskarzew (25 I) i w rezultacie uległ rozproszeniu. Podobny los spotkał oddziały Jankowskiego i Zielińskiego, które 18 marca pod Dziecinowem i Zambrzykowem zostały rozbite w starciu z wojskami majora Kreutza. Lepiej wiodło się oddziałowi G. Wyssogoty-Zakrzewskiego. Odbył on zwycięski rajd w okolicach Łukowa, nieustannie niepokojąc Rosjan, a 22 marca pod Gonczycami napadł na dyliżans z Lublina i przechwycił przesyłki rządowe. Kilka dni później najpierw w Garwolinie, potem pod Kobylą Wolą zniósł straże kozackie. Na terenie powiatu do krwawej bitwy doszło 25 sierpnia koło Żelaznej. Duży oddział (ok. 1000 ludzi) dowodzony przez Ludwika Żychlińskiego zmierzył się z wojskami plk Kulgaczewa (9 rot piechoty z kawalerią i działami). Straty po obu stronach były znaczne, ale Żychliński - sam ranny w pierś - nie dopuścił do rozbicia oddziału. Do mniejszych potyczek doszło pod Korytnicą, Myslowem, Wola Okrzejską, Przylegiem i Zabianką, Krzywdą i Uściskiem 21 V 1864r. doszło do ostatniej zwycięskiej potyczki w okolicy Garwolina. Potem zaczęło się systematyczne i niestety skuteczne tłumienie powstania. Rosjanie, dysponując znacznymi siłami, podjęli na szeroką skalę zakrojone przeczesywanie lasów. Największą 3-dniową obławę miedzy Siedlcami, Łukowem, Żelechowem i Latowiczem przeprowadził gen. Manilow. Na podkreślenie zasługuje zwłaszcza przychylne nastawienie do powstania chłopów z okolic Garwolina, Żelechowa i Łukowa. Powstańcy przez 14 miesięcy ukrywali się po wsiach, znajdując oparcie w miejscowej ludności. W odwecie za tak patriotyczną postawę mieszkańców władze carskie ukazem z 1869r. pozbawiły praw miejskich wiele miast, sprowadzając je do roli osiedli (Laskarzew, Maciejowice, Osieck, Parysów). Po upadku powstania styczniowego Królestwo Polskie utraciło autonomie. Nowy podział administracyjny miał zaborcy zapewnić ścisłą kontrolę Królestwa. W wyniku tych zmian tereny Garwolina znalazły się w guberni siedleckiej, którą wykrojono z dawnej guberni lubelskiej. Wśród dziewięciu powiatów tworzących gubernie siedlecka powiat garwolinski był jednym z najmniejszych pod względem liczby ludności. Powstał on z części dawnego powiatu lukowskiego i w 1866r. zajmował 1862 km2. W latach 1866-1915 w skład powiatu weszły dwa miasta: Garwolin i Żelechów oraz 20 gmin. Do 1915r. obszar powiatu nie uległ już zmianie. W 1866r. Garwolin liczył 2350 mieszkańców, a cały powiat ok. 80 tys. W dwanaście lat później liczba ludności zwiększyła się do 93 tys. (90% ludności mieszkało na wsi). Podział narodowościowy wskazywał na całkowitą przewagę elementu polskiego: 86% stanowiła ludność polska, 12% żydowska, 2% niemiecka. W końcu lat 90-tych nastąpił dość szybki przyrost naturalny. W 1897r. Garwolin miał 3850 mieszkańców, a cały powiat zamieszkiwało już 120 736 mieszkańców, z czego 108 255 na wsi, a tylko 12 481 w miastach. W ciągu następnych 12 lat, tzn. do 1909r. liczba mieszkańców powiatu wzrosła do 150 693. W 1913r. powiat zamieszkiwało już 164 863 osób - 132 822 na wsi, a 32 041 w miastach. Wyraźnie zwiększyła się liczba ludności żydowskiej: w niektórych miejscowościach (Ryki, Parysów) stanowiła ona nawet 90% ogółu mieszkańców. Odrębną grupę ludności niepolskiej stanowili koloniści niemieccy. Największe skupisko ich osadnictwa znajdowało się w gminie Wilga (w 1909r. 1339 spośród 2860 w całym powiecie). Niemcy zamieszkali także w gminie Żelechów (Stefanów i Piastów) oraz w gminie Osieck (Pilawa). Powiat garwolinski należał do słabo uprzemysłowionych obszarów Królestwa. Dopiero po uruchomieniu w 1877r. kolei nadwiślańskiej z Warszawy do Lublina, a w 1893r. z Pilawy do Mińska Mazowieckiego, nastąpił szybszy rozwój samego miasta Garwolina oraz niektórych miasteczek (Ryki, Laskarzew, Żelechów). Wzrastała zamożność mieszkańców. Wznoszono nowe domy i budynki gospodarcze. W latach 1890-1909 w mieście wybudowano okazały kościół parafialny w stylu neobarokowym. Rozwojowi przemysłu sprzyjało przede wszystkim uwłaszczenie chłopów (1864r.) oraz zniesienie granicy celnej miedzy Rosja a Królestwem. Powstało wówczas kilka zakładów, a istniejące rozwinęły się (zwłaszcza huta w Trąbkach należąca do rodziny Hordliczków). Na terenie powiatu zaczęły funkcjonować również drobniejsze zakłady. Najwięcej (20 w powiecie) powstało niewielkich garbarni i warsztatów kuśnierskich. Działało tez kilka gorzelni, browarów, cegielni i tartaków, a także wytwórnia wód gazowych oraz fabryka octu. Rolnictwo w powiecie garwolińskim znajdowało się na niskim poziomie. Było to spowodowane słabymi glebami, ale również niską kulturą rolną. Ogólny obszar użytków rolnych wynosił 258 876 mórg, czyli 1450 km2. 69% ogólnego obszaru w powiecie stanowiły gospodarstwa chłopskie. Pozostałe grunty należały do właścicieli ziemskich (m.in. dobra hr. Zamojskiego). Powiat garwolinski należał do najbardziej rozbudzonych politycznie w guberni siedleckiej. Już w latach 80-tych XIX w. rozwijało się tu tajne szkolnictwo, a w latach "odwilży" powstało wiele polskich instytucji: szkoły, towarzystwa oświatowe, kulturalne, kasy oszczędnościowe itp. Ludność odważnie występowała w obronie polskości, walcząc o szkołę z językiem polskim i o swobody obywatelskie. Na terenie powiatu w latach 1905-14 działało 59 tajnych szkól. Kościół parafialny został zbudowany w latach 1890 - 1909 przez J. P. Dzikońskiego w stylu neobarokowym.

1919

W myśl dekretu o samorządzie miejskim z 1919 roku gmina miejska była samorządną jednostką terytorialną i posiadała osobowość prawną. Wygląd miasta niewiele się zmienił od czasów zaborów. Przeważała drewniana parterowa zabudowa z XIX i pocz. XX wieku. W rynku zabudowa była całkowicie murowana, dwukondygnacyjna z początku XX wieku. Miasto nie posiadało zabytków.

1929 r.

Miasto powiatowe, siedziba sądu pok., sąd okręgowy w Siedlcach, 5359 mieszkańców. Stacja Garwolin linii kolejowej Warszawa-Dęblin w odległości 4 km. Poczta, telegraf i telefon. Władze i urzędy państwowe: Starostwo, Komenda powiatowa policji państwowej, Urząd skarbowy podat. i opłat, Kasa skarbowa, Pow. urząd ziemski, Państwowy zarząd drogowy, Inspektorat szkolny, Magistrat, Wydział powiatowy. Kościoły i szkoły: 1 kościół katolicki, Gimnazjum. Instytucje: Kasa Chorych, szpital. Związki zawodowe i stowarzyszenia: Stowarzyszenie urzędników państwowych, związek drobnych kupców i handl. w Polsce, cechy: kuśnierski, kowalski, szewcki, Okręgowe Towarzystwo Rolnicze. Targi: co środę. Młyny, fabryka wyrobów cementowych, fabryka maszyn rolniczych. Elektrownia.
Starosta: Franciszek Pirożek.
Burmistrz i Prez. Rady Miejskiej: Mieczysław Kabaciński.
Szpital pow. Dyrektor: dr Mieczysław Krasowski.
Straż ogniowa ochotnicza. Komendant: Stun. Piesiewicz.
Lekarze: dr Salomon Dawidson, Długa, dr (chir) Mieczysław Krassowski, Kościuszki, dr (wewn) Adam Święcki, Kościuszki.
Lekarze dentyści: Dawidson, R. Zaks, Długa.
Lekarze weterynarji: Józef Gałczyński, Wolna, Stanisław Wroceński.
Adwokaci: Bolesław Świderski, Kościelna, W. Szancer, Długa.
Notarjusze: Edwart Jasiński, Staszyca.
Komornicy: Al. Szukuć
Agentury: M. Wasornic (...)
("Księga Adresowa Polski 1929")

lata 30. XXw.

W latach 1935 - 1939 w Garwolinie rozpoczęto budowę: stadionu sportowego, łaźni i studni artezyjskiej. Miasto miało rozwinięte rzemiosło, posiadało elektrownię i częściowo było oświetlone energią elektryczną. W latach 30. XX wieku w cechu kuśnierzy zarejestrowanych było 196 majstrów i około 800 czeladników i terminatorów oraz dwie spółdzielnie: "Kożuch" i "Kuśnierz". Kożuchy cechuje wysoka jakość (wyprawa chlebowa skór) i estetyczny wygląd.

1945r.

W czasie drugiej wojny światowej Garwolin został dwukrotnie zbombardowany i spalony: we wrześniu 1939 roku i w lipcu 1944 roku. Zniszczenia sięgały 75%.

Epizody związane z Garwolinem

Ze względu na znaczną objętość tekstów zostały one umieszczone w odrębnym dokumencie.

zobacz...

Wiesz?

Posiadasz dodatkowe informacje? Napisz

KONTAKT

idź na początek strony

Strona aktualizowana: 17 lutego 2007
Prawa autorskie zastrzeżone (c) Artur Ornatowski 2002-2007 Ograniczenie odpowiedzialności