Opisy różnych miejscowości

Ludność miast i wsi w latach 1832-1863

Rok      Ludność wsi        Ludność miast  Ludność ogółem
1832      367 000               102 894           469 894
1833      368 650               102 043           470 693
1834      386 007               109 880           495 887
1835      386 007               109 880           495 887
1836      389 504               114 420           503 924
1837      395 857               116 072           511 929
1838      410 892               120 690           531 582
1851      798 655               229 728        1 028 383
1852      802 465               225 016        1 027 481
1853      796 854               229 237        1 026 091
1854      778 843               228 408        1 007 251
1855      753 319               217 963           971 282
1856      741 719               218 964           960 683
1857      745 302               219 533           964 835
1858      741 200               233 828           975 028
1859      724 085               228 139           952 224
1860      739 178               228 027           967 205
1861      748 844               232 477           981 321
1862      764 086               236 363        1 000 449
1863      771 314               237 602        1 008 916

Tabela powiatów województwa lubelskiego według danych z 1921 r.

Powiat             Powierzchnia w km2    Liczba ludności    Liczba gmin
Bialskopodlaski     1 402                           59 520                 15
Biłgorajski             1 708                           91 016                 14
Chełmski               2 030                         121 475                 13
Garwoliński           1 821                         137 777                 17
Hrubieszowski      1 564                         103 841                  14
Janowski              1 964                          131 502                  14
Konstantynowski 1 437                            65 055                  15
Krasnostawski     1 513                          117 080                  13
Lubartowski         1 370                            96 243                  14
Lubelski miejski           9                            94 412                  --
Lubelski                1 910                          139 900                 16
Łukowski              1 885                          123 273                  21
Puławski               1 698                          149 021                  18
Radzyński             1 608                            88 381                  14
Siedlecki               1 287                            98 463                  16
Sokołowski           1 291                            76 079                  12
Tomaszowski       1 286                            92 809                   12
Węgrowski           1 326                            82 772                  15
Włodawski            2 173                           76 718                   13
Zamojski              1 786                          142 614                    15
Razem województwo 31 160              2 087 951                  281

Zmiany w podziale administracyjnym województwa

Rok   Liczba powiatów   Powierzchnia w km2       Liczba ludności
1921          19                          31 160                       2 087 951
1931          19                          31 176                       2 467 000
1935          18                          31 176                       2 464 600
1939          16                          26 555                       2 166 000

Ludność województwa według narodowości

Narodowość      Liczba ludności      Na 1000 mieszkańców
polska                      1 782 221              854
żydowska                   227 902               109
ukraińska                      63 079                30
niemiecka                      10 933                  5
białoruska                       2 106                  1
rosyjska                          1 551                  0,7

Liczba mieszkańców woj. Lubelskiego 1921:  2 087 951

Stosunki własnościowe w rolnictwie w 1931 r.

Istniała również kategoria gospodarstw drobnych (nie przekraczających 2 ha) zaliczono do nich 44 600 gospodarstw stanowiących 18,4% ogólnej liczby gospodarstw. Taka struktura własności nie sprzyjała rozwojowi rolnictwa, nie było możliwości wdrażania nowych technologii i narzędzi. W gospodarstwach wielkich pracowało w całym kraju w 1929 r. 601 857 robotników rolnych, w województwie lubelskim 46 308. Losu ludności bezrolnej i małorolnej nie poprawiła parcelacja ziemi. Od 1919-1937 rozparcelowano w województwie lubelskim 16 600 ha ziemi.

Lubelszczyzna w latach 1939-1944

Od 1 września Lubelszczyznę nękały ataki lotnictwa niemieckiego na punkty strategiczne (węzły kolejowe, lotniska, fabryki, mosty). 3.09 prezydent Polski Ignacy Mościcki mianował Lublin "tymczasowa stolica Polski". Następnego dnia do Lublina ruszyły pociągi ewakuacyjne z personelem rządowym i dyplomatycznym, potem kolumny samochodowe ze złotem i depozytami PKO. 5.09 do majątku Fudakowskich w Krasnobrodzie przybył rząd ze Strażą Zamkową łącznie 800 osób 5/6 Mościcki, który wyjechał 7 dalej na wschód w stronę granicy z Rumunią. Do Lublina przybyły masy uchodźców z zachodu, z Warszawy. Rozpoczęły się działania dywersyjne zamieszkałych tu kolonistów niemieckich i nacjonalistów ukraińskich. 15.09 Niemcy byli na linii Kraśnik - Urzędów - Opole Lubelskie. 18.09 Niemcy zdobyli Lublin. Mnożyły się aresztowania i masowe egzekucje do końca roku było ich 19. Niemcy z przedwrześniowego województwa lubelskiego (o powierzchni 2655 km2), utworzyli o bardzo zbliżonej powierzchni dystrykt lubelski (26560 km2). Dystrykt składał się z 10 powiatów, z 3300 miejscowościami. Lubelszczyzna stała się obiektem wielkiego zainteresowania Niemców - był to teren dogodny jako przyczółek do planowanego już ataku Niemiec na ZSRR (atak za San); innym powodem zainteresowania był jak go określił Hans Frank "kręgosłup gospodarki rolnej" lub jeszcze trafniej "spichlerz płodów rolnych". Tu wprowadzono najwyższe kontyngenty zbożowe narzucone rolnikom, które egzekwowano siłą. Na tym terenie działała liczna polska partyzantka, po napaści Niemiec na ZSRR również i radziecka. Wsie, które udzielały informacji o Niemcach i żywiły partyzantów, wciągnięto na listę tzw. "wsi krnąbrnych" lub "wsi bandyckich" (banditenortschaft). Najczęściej takie wsie ostrzeliwano, niszczono domy, urządzano masowe egzekucje mieszkańców lub wywożono ich do obozów koncentracyjnych. To zaowocowało spadkiem liczby ludności mimo napływu tu uchodźców m. in. z ZSRR. Liczba ludności Lubelszczyzny luty 1939 maj 1944 2 382 000 2 017 000 Zdarzało się, że Niemcy równali takie wsie z ziemią. W 1944 r. spotkało to najwięcej ze wszystkich lat, bo 25 wsi (powodem był zbliżające się ze wschodu wojska sowieckie). 149 wsi zniszczono częściowo. W powiecie puławskim zniszczono wsie: Zawada (w 1943) Barłogi (w 1944) Łąkoć (w 1944) Czarne Łąki (w 1944) Mieczysławka (w 1944) Niszczenie wsi na większą skalę rozpoczęto w 1943, ponieważ chłopi opierali się, gdy zwiększono o 40-100% kontyngent zbożowy. Zbiegło się to również z akcją Ostatecznego Rozwiązania Kwestii Żydowskiej, czyli likwidacji gett, zabijaniu zgromadzonych w nich Żydów lub wysyłaniu do obozów śmierci (akcja Erntefest - dożynki). W 1944 r. wprowadzono na okres żniw stan wyjątkowy, za niewypełnienie się z obowiązku oddania kontyngentu groziła kara śmierci.

Liczba mieszkańców Lubelszczyzny po wojnie

rok liczba mieszkańców
1960 1 822 000
1970 1 925 000
1972 1 946 000

Powiat puławski Powiat Puławy - liczba mieszkańców
1897  132 343 (Żydów 17,6%)
1921  149 021 (Żydów 13%)

W tym powiecie w 1921 r. w miastach mieszkało 10 612 ludzi (7,1%), w osadach miejskich 24 256 (16,3%), a we wsiach 114 153 (76,6%). Biorąc pod uwagę województwo rzecz miała się inaczej 60,1% ludności mieszkała w miastach, 26,4% w osadach miejskich, a na wsi 13,5%. Powiat Puławy miał w 1921 r. 536 miejscowości wiejskich. Powiat puławski - liczba mieszańców miejscowości z XIX i początku XX w.

W powiecie puławskim w latach okupacji zniszczono 907 domostw:

Liczba mieszkańców

1897                                        1921
5 306 (Żydów 73,2)                  7 205 (Żydów 44,7)

dane za wcześniejszy okres są nieznane

1929 - Nałęczów stolicą gminy
1935 - połączenie drogowe z Lublinem i Kazimierzem Od 3.09 w Nałęczowie mieściło się Ministerstwo Propagandy. 1943... 21 listopada 1943 roku na linii kolejowej Dęblin - Lublin w pobliżu stacji kolejowej Sadurki (pod wsią Czesławice), oddział dyspozycyjny Kedywu pod dowództwem "Siapka" (Stanisław Jagielski) wysadził o godz. 2.10 pociąg pospieszny z urlopowanymi (tzw. Urlaubzug) nr FS 188, relacji Lipsk- Kowel. Akcję wykonano przy użyciu kilku min, z jednoczesnym ostrzeliwaniem pociągu i obrzuceniem go granatami i butelkami z benzyną. Wykoleiły się: lokomotywa i 7 wagonów, a około 180 m toru kolejowego uległo zniszczeniu. Na skutek katastrofy oraz w walce, jaka się wywiązała, Niemcy stracili 6 żołnierzy Wehrmachtu, 12 było lekko rannych, a 8- ciężko. Kedywiacy mieli 9 rannych, w tym jeden ciężko ("Wydra"). Zamachu na pociąg dokonano w ramach akcji nakazanej przez Komendę Główną AK. Wzięło w nim udział 94 żołnierzy z partoli "Ducha", "Grzechotnika", "Kordiana", "Wydry", "Krzywdy", "Maksa", "Szmerlinga" i "Żbika" oraz grupa byłych Ostlegionistów z patrolu "Ostrygi". Akcja spowodowała represje okupanta; tego samego dnia na miejscu katastrofy żandarmeria rozstrzelała 7 mieszkańców Czesławic i 3 z Dębiny Cynkowskiej. Niemcy spalili również 11 najbliższych zabudowań. Zaś w 1942 roku w październiku, w samym środku dzisiejszego Nałęczowa Niemcy wykonali egzekucję na 13 Polakach. W tym miejscu (obok dworca PKS) wystawiony jest pomnik. 19 maja 45 w lesie pod Nałęczowem, przy drodze prowadzącej do wsi Łubki zginęło 17 młodych ludzi, żołnierzy AK. Zostali zabici przez Grupę Operacyjną NKWD, która w tym miejscu urządziła zasadzkę. Z liczącego 30 ludzi oddziału ocalało tylko trzynastu, wśród nich było kilku rannych. Odział wpadł w zasadzkę po przeprowadzeniu akcji na Nałęczów, kiedy to część oddziału zaatakowała stację kolejową, a druga część dowodzona przez rannego "Szatana" zaatakowała posterunek MO. Atak na murowany budynek posterunku, wobec braku ciężkiej broni, a nawet granatów, okazał się bezskuteczny. W czasie chaotycznego odwrotu wpadli w zasadzkę. Obrabowane z ubrań ciała poległych Sowieci wrzucili do remizy strażackiej. Pochowano ich w zbiorowej mogile następnego dnia - pogrzeb stał się manifestacją patriotyczną. Po klęsce "Szatana" mjr Marian Bernaciak "Orlik", komendant part. na terenie powiatu puławskiego, zapowiedział wszczęcie dochodzenia. Jednak w warunkach partyzanckich nigdy do niego nie doszło, a sam "Szatan", wraz kilkoma partyzantami został wcielony do oddziału "Orlika", gdzie był dzielnym i zdyscyplinowanym partyzantem. Powstanie oddziału "Szatana", podobnie jak wielu innych, nie było zaplanowaną akcją wrogości wobec "władzy ludowej", ale aktem samoobrony wobec terroru, jaki zapanował po tzw. "wyzwoleniu". Jeszcze kiedy w Warszawie ginęli powstańcy, na Lubelszczyźnie sowieci więzili, wywozili do łagrów, mordowali Akowców, nazywanych wtedy przez oficjalną propagandę "zaplutymi karłami reakcji". Straty AK na Lubelszczyźnie: z rąk sowietów w latach 44-47 były dwukrotnie wyższe niż podczas całej okupacji niemieckiej.- mówi Rafał Wnuk, dyrektor IPN. W kadrze oficerskiej - nawet trzykrotnie. Od sierpnia 44 do stycznia 45 roku 50 oficerów AK zostało aresztowanych lub zabitych. Wywiezionych zostało na wschód 3000 Akowców, wyaresztowano dwie komendy okręgu - to się nigdy nie zdarzyło za okupacji hitlerowskiej - mówi Rafał Wnuk Ukrywający się żołnierze AK, BCh, NSZ tworzyli samorzutnie drobne oddziały. Tak też powstawał W sierpniu 44 roku część oddziału AK "Wenedy" (wśród nich sanitariuszka oddziału, harcerka Henryka Lewandowska (dziś Wawrzyniewicz) ps. Iskra i Tadusz Frydrych "Kłos") z X rejonu AK Nałęczów- Wąwolnica, ruszyła na po-moc powstaniu warszawskiemu. Doszli pod Pragę, ale stamtąd, zatrzymani przez sowietów, musieli zawrócić. W kwietniu 45 - kilku akowców z Pragi, zbiegłych z aresztu UB pojawiło się w Wąwolnicy. "Przewodził im Tadeusz Orłowski "Szatan". Ukrywali się we wsi Łopatki koło Wąwolnicy" - opisuje powstanie oddziału Roman Ślaski w książce "Żołnierze wyklęci" - "Dołączyła do nich grupa miejscowych, mieli trochę broni, nawiązali - przez Kłosa" - kontakt z "Wenedą" i "Iskrą" 1 właśnie "Iskra" uprzedziła ich o obławie. Zdążyli zająć pozycje, przywitali obławę ogniem, nie dali się ująć. Ale o odwrocie na poprzednie kwatery nie mogło być mowy" ... tak powstał kilkunastoosobowy, "dziki" - bo powołany bez rozkazu dowództwa - oddział. "W kilka dni później, 16 maja, we wsi Buchałowice, tamtejsi pepeerowcy ciężko ranili Tadeusza Frydrycha i zranili w nogi "Szatana".- pisze dalej Ślaski - "lskra" przewiozła obydwu do Wąwolnicy, gdzie Frydrych, mimo interwencji lekarza, zmarł. "Szatan wrócił na wozie do oddziału. UB szalało, ale pogrzeb Frydrycha przybrał charakter patriotycznej manifestacji." Wtedy Szatan postanowił go pomścić i uderzyć na Nałęczów. Wsparła go grupa z placówki w Puławach. Walka w Nałęczowie miała miejsce w okresie największej aktywności podziemia na Lubelszczyźnie. W styczniu 1945 armia czerwona odeszła na zachód - wyjaśnia Rafał Wnuk - i kiedy przyszła wiosna, w pole wyszli partyzanci. Wtedy "władza ludowa" istniała tylko w miastach powiatowych. Te oddziały które składały się z doświadczonych partyzantów, a takich było wiele, ze starć wychodziły zwycięsko. 24 maja 1945roku, tydzień po rozbiciu "Szatana", sowieci otrzymali zapłatę: w wąwozach pod Lasem Stockim oddział. "Orlika" (plus 50 ludzi z dywersji terenowej Podobwodu B pod komendą ppor. "Maksa") rozbił kilkusetosobową ekspedycję NKWD. Po stronie polskiej zginęła 1 osoba cywilna, 1 żołnierz "Orlika", 7 z dywersji. Po stronie przeciwnika zginęło co najmniej 22 sowietów i 10 "utrwalaczy". W 1963 r. Nałęczów otrzymał prawa miejskie.

Wąwolnica powstała w roku 1448, wtedy to była miastem szlacheckim o charakterze rolniczym, na ważnym szlaku handlu z Lublina na zachód. W czasach porozbiorowych czerpała dochód z propinacji, całą kwotę pobierała kasamiejska (ewenement), w wiadomościach z 1865 magistrat tego miasta zapisał: "Wąwolnica jako miasto pokrólewskie i porządowe zostawało od niepamiętnych czasów na prawie zupełnej własności swych siedzib nikomu żadnej powinności lub danin , czynszów nie uiszczało i nie uiszcza" Miastu udawało się skutecznie uchylać od ciężarów dominalnych. Wąwolnicę zamieszkiwało ponad 50% narodowości żydowskiej. Po wkroczeniu Niemców, zlikwidowano szkołę podstawową, dzieci wysłano do domów. W szkole stacjonowały oddziały niemieckie. Naczelnikiem wsi został niejaki Müller. Wieś była kilkakrotnie podpalana i pacyfikowana za pomoc lokalnej partyzantce. Opis pacyfikacji Wąwolnicy znajduje się w załączniku nr 6 do protokołu z 10-tego posiedzenia Komisji administracji i Bezpieczeństwa KRN z dnia 24.05.1946r. Załącznik napisany został odręcznie. Oto jego treść: "Dnia 2 maja 1946 ok. godz. 13 do osady Wąwolnica pow. puławskiego przybyli samochodem funkcjonariusze PUBP z Puław w liczbie 25 osób. Ludność, widząc uzbrojony tak liczny oddział, zaczęła uciekać w stronę tzw. Zarzecza. Na terenie Zarzecza funkcjonariusze UB wbiegli na podwórze Leszczyńskiego Wacława. Domownicy zostali spędzeni do mieszkania z zakazem opuszczania go. Zamknięci słyszeli strzelaninę, wybuchy granatów. Po chwili wyskoczyli przez okno z płonącego domu. Okoliczni mieszkańcy spieszący do pożaru nie zostali dopuszczeni do akcji ratowniczej. Wśród funkcjonariuszy UB rozpoznano por. Stefaniaka i ppor. Wargockiego z Puław. Po pewnym czasie cały oddział wycofał się z miasteczka bez żadnych przeszkód ze strony mieszkańców tej wsi. Ok. godz. 15 tego samego dnia do Wąwolnicy przybyli ponownie funkcjonariusze UB i rozbiegłszy się po miasteczku palili zabudowania bądź to przy pomocy pocisków zapalających, bądź tez przy pomocy granatów, albo też używając do podpalenia zapałek. Pastwą płomieni padło: 101 domów mieszkalnych, 106 stodół, 121 obór, 120 chlewów i innych budynków, 255 świń, 2 krowy, 5 kóz, 145 kur i 60 królików. Straty te według szacunku mieszkańców wynoszą 70 364 800 zł. Ponadto spaleniu uległy 2 osoby, a szereg innych odniosło ciężkie lub lżejsze oparzenia. Jedna osoba zmarła wskutek udaru serca, a jedna wskutek wstrząsu nerwowego dostała pomieszania zmysłów." Z. Turlejska - "Te pokolenia żałobami czarne". Tego pamiętnego dnia 197 rodzin zostało poszkodowanych w wyniku pożaru miejscowości. Treść notatki z 06.05.87r. "Na następnej stronie umieszcza się zdjęcie karnego spalenia Wąwolnicy 2 maja 1946 roku. Spalenia osady dokonały władze Urzędu Bezpieczeństwa. Podpalano pociskami zapalającymi, oblewano benzyną. Zjechało 15 jednostek straży pożarnej, ale nie pozwolono na gaszenie pożaru i ratowanie dobytku. Starostą w tym czasie był Lewtak (tekst nieczytelny). Ratowali dobytek w sąsiedztwie ks. Józef Gorajek i ks. Konstanty Chmiel. Nie zabraniano im tej akcji. Po wyzwoleniu działała tu dość prężnie organizacja AK. Często dochodziło na tym terenie do potyczek AK z (tekst nieczytelny) i oddziałami UB. Dopiero teraz, po tylu latach, dotarło zdjęcie pożaru Wąwolnicy. Od tego czasu istnieje nieprzychylne nastawienie do Wąwolnicy!"