drzewo genealogiczne genealogia znaczenie nazwisk

   

   

POCHODZENIE NAZWISK, GENEALOGIA NAZWISK

Poszukiwania osób
Indeksy nazwisk występujących w różnych materiałach zbiorowych takich jak słowniki, herbarze, spisy, nobilitacje i inne ss.gif (829 bytes)INDEKS NAZWISK.

Opisy rodzin o różnych nazwiskach ss.gif (829 bytes)RODZINY

Wiele nazwisk pojawia się wśród opisów miejscowości ss.gif (829 bytes)MIEJSCOWOŚCI.

Znaczenie nazwisk a pochodzenie nazwisk
Do najczęstszych pytań należy "jakie jest znaczenie nazwiska X?" Należy bardzo wyraźnie podkreślić że nazwiska nie mają żadnego znaczenia ponad określanie tożsamości człowieka. I nazwiska znaczą tylko tyle ile litery składające się na nazwisko. Nazwiska nie mają żadnego znaczenia i o niczym nie świadczą. Można co najwyżej mówić o pochodzeniu nazwiska w sensie etymologicznym a i to zwykle tylko z pewnym prawdopodobieństwem, wskazując na różne możliwości. Nie pytajmy zatem "jakie jest znaczenie nazwiska?" a co najwyżej "jakie jest pochodzenie nazwiska?". Mając na myśli pochodzenie nazwiska możemy powiedzieć, że myślimy tutaj o genealogii nazwiska. W istocie "genealogia nazwisk" to etymologia nazwisk, która opisana jest w tym dziale.
Nazwania
Nazwiska w Polsce. Jeszcze w XII w. człowieka określano tylko jednym słowem, nie istniało pojęcie imienia i nazwiska. Był to okres przednazwiskowy. Określenia, nazwania ludzi były jednowyrazowe i nie były dziedziczone. Ówczesne nazwania to m.in. Bogdan, Sulen, Micherz, Matuł, Suluj, Gęba, Godziesz,  Niesiebud, Gościrad, Łątek, Boguchwał, Bielec, Kuczek, Dalestryj, Radost, Dobruj, Kuzior, Ustalicy, Pąs, Paweł, Siedlik, Suta, Chocian, Kotek, Przewodek, Gwozdan, Chwalisz, Krobcza, Miłostryj, Żydowin, Bożek, Chociemir, Dąbrosza, Proszek, Kędzierza, Trąbka,... Bulla Gnieźnieńska (1136 r.) wymienia około 300 nazwań, m.in. Będziech, Dobek, Pozdziech, Witosza.

Dzisiejsze znaczenie wyrazu "nazwisko" utrwaliło się na początku XIX wieku. Wcześniej wyraz ten znaczył tyle co obecne słowo "nazwa" i był używany w odniesieniu do ludzi jak i do roślin, rzeczy czy obiektów geograficznych (Szajnocha w XIX w. pisał że miasta mają swoje nazwiska). W średniowieczu aż po wiek XVI w odniesieniu do człowieka używano takich wyrazów jak "imię", "imiono", "miano", "przezwisko" (przydomek), "zwanie" ("Jak go zwą?"). Do końca XIX w. nie było wyrazu określającego jednoznacznie pojęcie dziedzicznego nazwania człowieka, mieszano dzisiejsze pojęcia imienia, nazwiska, przezwiska i nazwania. Dopiero w XX w. ukształtowało się ostatecznie obecne znaczenie wyrazu "nazwisko", wtedy też zakończył się trwający od początku XIX w. proces kształtowania nazwisk.

Pochodzenie nazw osobowych
Nazwiska polskie zaczęły powstawać w XII i XIII w. w sposób naturalny nazwiska w obecnym znaczeniu. Było kilka dróg do powstawania nazw dwuwyrazowych, zalążków nazwisk. Nie były one jednak dziedziczone i nie stanowiły o więzach pokrewieństwa. Do imion (nazw) zaczęto dodawać człony o różnym znaczeniu:
  1. Określenie osoby poprzez wskazanie jej ojca (patronymik).
    Przykład: Gościrad syn Łątka. W ten sposób nazywano osoby o powtarzających się imionach (nazwach) w jednej wsi oraz osoby spoza lokalnej społeczności, przyjezdne.
  2. Określenie osoby poprzez wskazanie jej brata.
    Przykład: Gościrad brat Pakosława. W ten sposób również nazywano osoby o powtarzających się imionach (nazwach)
  3. Określenie osoby poprzez podanie zawodu (zajęcia).
    Przykłady: Gościrad narocznik, Mikuł archidiakon krakowski, Fulko kantor gnieźnieński. W taki sposób wymieniano mieszkańców różnych wsi (przykład: Z Węgrzynowa wszyscy narocznicy: Gościrad, Kuzior syn Ustalica, Pąsa, Paweł, ...). Należy pamiętać, że różne wsie zajmowały się świadczeniem różnych usług na rzecz właścicieli ziemskich bądź wytwarzaniem określonych dóbr - jedne wsie zobowiązane były np. do wystawiania podwodów inne np. do produkcji lemieszy. Oprócz uprawy ziemi mieszkańcy musieli wykonywać różne posługi i wykonywanie danych posług było przypisywane mieszkańcom danej wsi. Często (ale nie była to reguła) nazwa wsi pochodziła od nazwy świadczonej przez wieś posługi. W przykładzie mowa o posłudze zwanej narokiem, dwie kolejne nazwy dwuczłonowe dotyczą szlachty. Warto zauważyć, że niektóre nazwy powstały nie od polskich lecz łacińskich określeń nazw zawodów, jak np. Uryga, której to nazwy próżno szukać w języku polskim (łac. auriga to woźnica). Typowym przykładem może być tutaj określenie Kowal dla kowala oraz Kowalczyk dla zarówno syna kowala jak i pomocnika kowala. Zawody i zajęcia stanowią źródło około 17% polskich nazwisk.
  4. Określenie osoby poprzez podanie zawodu i wskazanie ojca.
    Przykład: Gościrad syn Łątka narocznik. Czasem gdy ojciec był sędzią syna nazywano Sędzicem. Jest to połączenie dwóch poprzednich przypadków.
  5. Określenie osoby poprzez wskazanie miejscowości pochodzenia i nazw etnicznych (toponymik).
    Przykład: Przedbor z Mazowsza oraz Mazur, Górski. Określenia te stanowią źródło około 8% polskich nazwisk.
  6. Określenie osoby poprzez podanie zawodu i wskazanie miejscowości pochodzenia.
    Przykład:  Bernard kapelan z Ruszczy.
  7. Określenie osoby poprzez wskazanie jej ojca określeniem odojcowskim.
    Przykład: Wojciech Sirakowic. Sirakowic to tyle samo co syn Siraka. Te dwa sposoby nazwań odojcowskich syn Siraka - Sirakowic używane były zamiennie.
  8. Określenie osoby poprzez dodanie drugiego określenia - nazwy osobowej o charakterze przezwiska, pochodzącego od wyrazów pospolitych.
    1. Przezwisko wynikające z cech osobowych fizycznych lub psychicznych danej osoby.
      Przykłady: Sulisław Gęba, Pęcin Oczko, Jakub Kika. Kika - staropolska forma od słowa kikut (pozostałość po kończynie). W ten sposób powstało około 10% polskich nazwisk.
    2. Przezwisko innego pochodzenia.
      Przykład: Mikołaj Zając, Paweł Sikora, Paweł Wiśniewski, Jakub Kwiecik. Kwiecik jest tutaj formą słowa kwiat. Przezwiska związane ze światem zwierząt są źródłem około 12,5% polskich nazwisk, ze światem roślinnym stanowią około 11%.
    3. Przezwisko wynikające z zachowania. W taki sposób powstało nazwisko Władysława Reymonta. Jego daleki przodek, imieniem Baltazar, był jeńcem szwedzkim w okresie potopu. Często pokrzykiwał w nerwach: - A niech was rejment diabłów porwie (rejment to staropolski regimen). Z powiedzenia utworzono przezwisko. Noblista zmienił tylko dwie literki i tak zmienione przezwisko uległo utrwaleniu.
    4. Przezwisko wynikajace z miejsca zamieszkania.
      Przykłady to: Boczniak (mieszkający na uboczu), Leśny (mieszkający w lesie). 
  9. Określenie osoby poprzez ponowienie imienia. W średniowieczu czasem zapisywano imiona po łacinie. Często następowało ich ponowne spolszczenie i użycie jako drugiej nazwy, np. Wojciecha zapisanego jako Adalbertus nazywano później Wojciechem Wojcieszkiem.
  10. Złośliwość. Prusy i Austria wprowadziły (od 1787 r. - patent cesarski w zaborze austriackim) na obszarze zaborów przymus posiadania przez Żydów nazwiska w wersji niemieckojęzycznej. Józef II dążący do germanizacji Żydów nakazał nadać Żydom nazwiska niemieckojęzyczne. Żydzi nie posiadali nazwisk, używali wyłącznie patronymików. W Galicji nazwiska nadawali starostowie. Za "ładne" nazwiska pochodzące od szlachetnych metali lub kamieni (np. Goldman) pobierane były wysokie opłaty. Tanie były nazwiska pochodzące od metali zwykłych (np. Eisen, Eisenmann). Bezpłatne były nazwiska odzwierzęce. Uprzedzenia wobec Żydów były powodem nadawania wyjątkowo złośliwych, ośmieszających nazwisk. W Prusach zadaniem tym obarczono komisje oficerskie, które je wykonały z żołdackim wdziękiem. Wśród żołdaków zabłysnął ekscentryczny bajkopisarz, a zarazem urzędnik pruski - radca E. T. A. Hoffman. Jego niebywała wyobraźnia znalazła tu pełen upust, doprowadzając Żydów do rozpaczy. Oto przykłady: Ochsenschwanz - Wołowyogon, Temperaturwechsel - Zmianatemperaury, Kanalgeruch - Kanałowyzapach, Wanzenknicker - Pluskwianasknera, Signmirwas - Zaśpiewajmicoś, Muttermilch - Mlekomatki, Goldberg - Złotagóra. Liczne nazwiska żydowskie mają związek z miejscem zamieszkania: Warschauer, Płonskier czy Drohobycki lub wykonywanym zawodem, jak w przypadku Handelsmana.
Przydomki
Przydomki istotnie różnią się od przezwisk. Przezwiska są związane z osobą, we wczesnym okresie nie były dziedziczone. Natomiast przydomki związane są z nazwiskiem, są dziedziczone.

Przydomki informowały o przynależności do różnych linii wywodzących się od tego samego protoplasty i pełniły dwie ważne role. Przede wszystkim powstawały w miarę rozrastania się rodzin jako naturalny sposób rozróżniania linii. Druga przyczyna to prawo kanoniczne - zabraniało ono i zabrania związków małżeńskich przy powinowactwie bliższym niż 8 stopnia (dla 2 i 3 generacji o ślubie decydował Rzym, dla 4 i 5 - biskup, dla 6 i 7 - proboszcz: zasada 2-4-6). W wielu miejscach występowały obok siebie od bardzo wielu pokoleń takie same nazwiska (a nawet imiona), praktycznie nie będące związane więzami pokrewieństwa. Zachodziła jednak uzasadniona obawa, że ktoś zechce obejść ograniczenia prawa kanonicznego i "podszyje" się pod inną linię. Aby ustrzec się przed takimi praktykami proboszczowie zaczęli różnicować poszczególne linie nazwiska stosując przydomki. Dzięki temu jeżeli osoby miały zróżnicowane nazwisko można było mieć pewność, że nic nie stoi na przeszkodzie udzielenia ślubu. Przydomki również były źródłem polskich nazwisk.

Przydomki najczęściej pochodziły od miejsca zamieszkania, okolicy, np. od lasu, doliny, góry, rzeki, stawu lub ich nazw. Powstawały w ten sposób nazwy osobowe jak np. Jan Gruszka-Zaleśny, Kacper Maluch-Gąsienica. Często tworząc przydomki dodawano końcówkę -ski, np. Zaleski (zamiast Zaleśny) zwłaszcza, gdy pochodziły od nazw siedlisk. Czasami nazwiskami stawały się właśnie przydomki (trzeci człon) zamiast "nazwiska" (drugiego członu). Warto w tym miejscu zauważyć, że dzisiejsze nazwisko Śmietanowski może pochodzić zarówno od słowa śmietana ale może również pochodzić od przydomka mającego swe źródło od nazwy geograficznej jak Hala Śmietanowska. W tym drugim przypadku oznaczałoby to że dany ród wywodzi się z okolic Hali Śmietanowskij.

de
Przed wykształceniem się nazwisk odmiejscowych często spotykane było wśród szlachty nazwanie typu: Franciszek de Orzek, gdzie "de" oznaczało "z". Czyli w tym przypadku Franciszek z miejscowości Orzek. Inaczej: Franciszek z Orzeka. Z czasem to nazwanie przekształcało się w nazwisko: Franciszek Orzek bądź Franciszek Orzekowski.
Kształtowanie się systemu dwuimiennego
Wiek XIV przyniósł powszechne określanie osób nazwami dwu- i trójczłonowymi. Używano imienia oraz dodatkowego elementu wyróżniającego (czasem dwóch) którym była albo druga nazwa osobowa albo wskazanie miejscowości skąd pochodziła albo też zawodu który wykonywała. Dotyczy to szczególnie mieszczan, w mniejszym stopniu szlachty a chłopi nadal używają głównie nazw jednowyrazowych.

Przykłady: Mikołaj Studziennik, Stanisław zwany Ostrożko, Ciechosław sołtys z Włodzisławia, Nicolaus Kesenet ze Strasburga, Herman Hoepoffer ze Świdnicy, Marta z Ołumuńca, Maciek Vrobl z Raciborza, Edzik z Czarnej Wsi.

W wieku XV pojawiają się w dokumentach chłopskie nazwania dwuwyrazowe.

Przykłady: "Mydło, wieś posiadająca kościół parafialny, której właścicielami są Jan z Oleśnicy herbu Dębno, Piotr Gramatyka i Mikołaj Oziębłowski herbu Ostoja (...) na czterech łanach. na których teraz czterech chłopów pozostaje, mianowicie Okoń, także Jan Wieksza, także Raszek, także Stanisław Żyła."

Jak widać w XV w. szlachta używała trzech sposobów nazywania - samego imienia, imienia z nazwą wsi oraz drugiej nazwy osobowej. Stopniowo nazwania dwuwyrazowe coraz bardziej upowszechniają się tak, że w XVII wieku używanie tylko imion spotyka się wśród biednego mieszczaństwa i chłopów. Z kolei w XVII wieku choć stosowanie nazwań dwuwyrazowych jest powszechne w całym społeczeństwie, druga nazwa osobowa jest jeszcze nieustabilizowana. W zależności od sytuacji jedna osoba używa różnych drugich nazw osobowych. Przykład: Błażej Wierusz vel Zielonka. Błażej nie ma jeszcze ustalonego nazwiska, cały czas są to dwie nazwy osobowe. Wielu szlachciców posiadało wiele wsi i używało różnych nazw odmiejscowych w zależności od sytuacji.

Ukształtowanie się systemu dwuimiennego nie oznacza jeszcze powstania nazwisk ani tym bardziej nazwisk dziedzicznych.

Tworzenie się nazwisk dziedzicznych
Pierwsza część nazwy z zasady nie była dziedziczona. W odniesieniu do drugiej nazwy osobowej sytuacja była złożona. Z zasady nie przechodziły na potomków nazwania odojcowskie, często też przezwiska od wyrazów pospolitych. Natomiast - zwłaszcza wśród magnaterii i bogatych mieszczan, kupców - pod koniec XVII wieku pojawiła się tendencja do nazwania dziedzicznego. Stopniowo nazwisko dziedziczne zaczyna pojawiać się wśród szlachty, uboższego mieszczaństwa, uboższej szlachty, później wśród plebsu miejskiego najpóźniej zaś wśród chłopów i Żydów.

Proces kształtowania się nazwiska dziedziczonego poprzedzony był stosowaniem nazwy osobowej składającą się z imienia oraz nazwy rodziny. Przykład: Elżbieta z Maciejewskich, Bronisława z Karwosieckich. Jak widać późniejsze nazwisko silnie wiązane z osobą wcześniej stanowiło nazwę całej rodziny.

Modyfikacje
Do 1850 roku nazwiska były często i mocno modyfikowane nawet w obrębie danej rodziny. Modyfikacje polegały na zmianach pisowni oraz poprzez przyrostki. Można uznać, że proces rozwijania nazwisk zakończył się po 1850 roku, kiedy również Żydzi zmuszeni zostali do używania nazwisk w miejsce tradycyjnych patrymoników. Tym niemniej oprócz rozwoju nazwisk ma miejsce cały czas proces zmiany nazwisk.

Przyczyny modyfikacji nazwisk:

  • Niewymawianie niektórych głosek. Modyfikacja w celu ułatwienia wymowy albo też w celu nadania charakterystycznego brzmienia.
  • Dodanie przyrostka -ski, -cki lub innego. Opisane dalej.
  • Uszlachcenie. Uszlachcenie (nobilitacja, indygenat) czasem wiązały się z modyfikacją lub zmianą nazwiska. Przykładowo mieszczanin Jan Awak od chwili uszlachcenia nazywał się Wakowski, a kozak Złotareńko - Złotarzewski. Zaś bohater spod Racławic Wojciech Bartos decyzją Sejmu stał się Bartoszem Głowackim. Nazwisko wybitnego polskiego historyka Joachima Lelewela utworzono aktem nobilitacyjnym spolszczając niemieckie Loelhoeffel. W drugiej połowie XVIII w. po nawróceniu żydowskiej sekty frankistów na katolicyzm nastąpiła fala nobilitacji i nadawania nazwisk. Z tego nurtu wywodzą się później znane rodziny o nazwiskach Turski, Szymanowski i Majewski.
  • Zaniki rodzajowe. Całkowicie zanikł zwyczaj używania nazwisk w formie żeńskiej, charakteryzującej się końcówką -ówna. Przyrostek ten zanikł, pozostała tylko końcówka -a wynikająca z odmiany nazwiska.
  • Germanizacja. W zaborze pruskim wielokrotnie zniemczano polskie nazwiska. Najczęściej stosowano prosty zamiennik, tłumaczenie językowe, np. Wysockiego wpisywano do dokumentów jako Hochmanna, a Górskiego jako Berga.
  • Przywrócenie nazwiska. Zniemczanie polskich nazwisk w zaborze pruskim spotykało się z oporem. W niektórych przypadkach po długich znojach walki z administracją o przywrócenie nazwiska osiągano sukces. Przykładem może być tutaj historyk Wojciech Kętrzyński, który zrezygnował z narzuconego Wincklera.
  • Polszczenie. Po 1945 roku zwycięscy komuniści postanowili, że Polska jest państwem jednonarodowym. W związku z tym nakazano urzędnikom przywrócić polskie brzmienie nazwisk ludności śląskiej, kaszubskiej i mazurskiej i wszystkim podpadającym. Najprościej było spolszczyć pisownię Scholtyschika na Szołtysika. Nazwiska obco brzmiące zastępowano czysto polskim: Freilich stawał sie Dobroniem a Gering - Pietrzakiem. Czasem dodawano jedynie polską końcówkę, co doktnęło Hartmana, przemianowanego na Hartowskiego. Schmidt o wyglądzie rdzennego nordyka nazywał się od tej pory Szmitkowski. Nie oszczędzono nawet sławnego trenera Felikas Stamma, od lat 50. Sztama. W grupie nazwisk obcych ciekawym zjawiskiem było masowe wyzbywanie się rodowych nazwisk przez Żydów, rozpoczęte jeszcze przed wojną. Poprzez zmianę nazwiska chciano zerwać z przeszłością i zatrzeć żydowskie pochodzenie. Nie bez znaczenia było niemieckie brzmienie dużej części nazwisk. I tak Fertig został Falińskim a Rosenbaum - Różyckim.
  • Moda. Powracają przydomki odherbowe, np. w przypadku Janusza Korwin-Mikkego. Z kolei Franciszek Starowieyski przypomniał, że jego pełne nazwisko brzmi: von Biberstein-Starowieyski.
  • Błędy, polonizacja i latynizacja zapisów. Więcej w dziale -PISOWNIA.

Czasami przyczyny zmiany nazwiska były prozaiczne. Oto w księgach danej parafii ksiądz pisze o tej samej osobie Maziarczyk, potem Madziarski a po latach Maziarski i tak zostaje. O tym że jest to ten sam człowiek świadczą imiona rodziców oraz imię i nazwisko żony i jeszcze numer domu gdzie mieszkał.

Przyrostki
Olbrzymią ilość nazwisk, bo aż ponad 400.000, zawdzięczamy przede wszystkim przyrostkom dodawanym do rdzenia nazwiska. Przykładowo od nazwiska Kowal powstały: Kowalski, Kowalik, Kowalewski, Kowalak, Kowalka, Kowalkowski, oraz Kowalczyk. Od imienia Jan (oraz pochodnych Janek, Jaś, Jasiek) powstały nazwiska: Jankowski, Janicki, Janowic, Jankowiak, Janiak, Janik, Jasicki, Jasiński, Jachowicz - łącznie około stu nazwisk. Od imienia Maciej powstało 57 nazwisk. Przyrostki z reguły nie posiadają samodzielnie znaczenia. Można zauważyć pewne tendencje regionalne do używania przyrostków w czasach tworzenia nazwisk - w Polsce zachodniej typowy był przyrostek -ak, zaś dla Polski wschodniej przyrostek -uk. Przyrostek -ski może być uznany za dowód na szlacheckie pochodzenie gdy dotyczy nazwiska uformowanego ponad 200 lat temu. Nazwiska uformowane od XIX wieku posiadające przyrostki -ski i -cki nie mają ze szlachectwem nic wspólnego poza próbą podniesienia statusu społecznego osoby dodającej sobie do nazwiska "szlachecką" końcówkę. Oczywiście brak końcówki -ski czy -cki o niczym nie świadczy, gdyż np. Kiełbasa to stare, wywodzące się ze średniowiecznego rycerstwa polskie nazwisko!

Przyrostki są dość liczne. Obecnie w Polsce żyje 45.690 osób których nazwisko posiada rdzeń "Maciej". Rdzeń ten występuje z 57 różnymi przyrostkami, częstość występowania przyrostków z tym rdzeniem ilustruje poniższa tabela, pokazująca również ich różnorodność:

przyrostek nazwisko udział w %
-ewski Maciejewski 68,33
-czyk Maciejczyk 6,99
-ak Maciejak 4,89
-owski Maciejowski 4,04
-czak Maciejczak 2,77
-ski Maciejski 1,79
-ko Maciejko 1,72
-ewicz Maciejewicz 1,42
-czuk Maciejczuk 1,35
-uk Maciejuk 1,34
- Maciej 1,03
-a Macieja 1,00
-asz Maciejasz 0,86
-kowicz Maciejkowicz 0,29
-aszek Maciejaszek 0,28
-ny Maciejny 0,22
-ok Maciejok 0,20
-czek Maciejczek 0,19
-kiewicz Maciejkiewicz 0,14
-na Maciejna 0,13
-ka Maciejka 0,10
-onek Maciejonek 0,09
-ończyk Maciejończyk 0,08
-un Maciejun 0,08
-unas Maciejunas 0,07
-iczek Maciejiczek 0,07
-uniec Maciejuniec 0,07
-as Maciejas 0,06
-owicz Maciejowicz 0,05
-kowski Maciejkowski 0,05
-onczyk Maciejonczyk 0,04
-kianiec Maciejkianiec 0,04
-arz Maciejarz 0,04
-oszek Maciejoszek 0,03
-owiczak Maciejowiczak 0,03
-ca Maciejca 0,03
-eski Maciejeski 0,03
-awski Maciejawski <0,01
-es Maciejes <0,01
-szyk Maciejszyk <0,01
-aszczyk Maciejaszczyk <0,01
-czka Maciejczka <0,01
-eszczak Maciejeszczak <0,01
-k Maciejk <0,01
-kanis Maciejkanis <0,01
-niuk Maciejniuk <0,01
-oński Maciejoński <0,01
-owczyk Maciejowczyk <0,01
-szek Maciejszek <0,01
-uwiec Maciejuwiec <0,01
-czok Maciejczok <0,01
-ków Maciejków <0,01
-nowicz Maciejnowicz <0,01
-oniczyk Maciejoniczyk <0,01
-owiec Maciejowiec <0,01
-ów Maciejów <0,01
-usz Maciejusz <0,01

Warto zauważyć, że nazwisko składające się z samego rdzenia ("Maciej") stanowi zaledwie 1% populacji. Wskazuje to na fakt, że istniała silna potrzeba posiadania jako nazwisk nazw charakterystycznych, różniących się od nazw pospolitych, rozpoznawalnych jako nazwiska.

Pseudonimy
Pseudonimy mają za zadanie ukrycie prawdziwego nazwiska. Pseudonimy były popularne wśród legionistów Piłsudskiego. Po wojnie Sejm przychylił się do ich podań i zezwolił na noszenie nazwiska przybranego. Stąd spora liczba nazwisk dwuczłonowych takich jak: Rydz-Śmigły, Kmicic-Skrzyński czy Norwid-Neugebauer. Polska była jedynym państwem w Europie, które zalegalizowało pseudonim wojskowy.
Nazwiska żeńskie
Ciekawe były, stosowane w XVIII i XIX w., zakończenia nazwisk niewiast - panien i mężatek, które dodatkowo podlegały pewnym regionalnym modyfikacjom. Oto kilka przykładów:

Torbusionka vel Torbusianka (od rodowego -Torbus)
Kapuścinszczonka (od Kapuścińska)
Stulonka (od Stuła)
Janasionka (od Janas)
Skałeczonka (od Skałecka)

oraz ich modyfikacji w przypadku niewiast zamężnych lub wdów:

Szczęsnioczka (od Szczęsna)
Stulina (od Stuła)
Torbusina vel Torbusina (od Torbus)
Kowalowa, Kowalina vel Kowalicha (od Kowal).

Ciekawostki
Księga Henrykowska, spisana w latach 1269-1276 opowiada o jednym z wieśniaków:

"Między dziedzicami wspomnianego wieśniaka Głąba był później pewien wieśniak, ponad innych zamożniejszy, imieniem Kwiecik, tj. kwiat (...) Ten więc Kwiecik skoro tylko ustąpił ze swymi dziedzicami z owej "wielkiej łąki", założył wieś, gdzie obecnie znajduje się dwór klasztorny. stąd miejsce owo zwało się podówczas Kwiecikowice, którą to nazwę zachowuje dotychczas u niektórych w użyciu (...) Ten wieśniak w owym czasie, gdy już tu klasztor został założony, nie posiadał już jednej ręki, drugą zaś miał mieczem tak skaleczoną, że nie mógł nią całkiem ruszać wedle swojej potrzeby. Przeto, że i na ciele i pod względem majątku był niezmiernie biedny, a jak powiedziano bardzo stary, pan Henryk, pierwszy opat tego klasztoru i następca jego pan Bodo, żywili tego wieśniaka, aż do jego śmierci. Żył zaś aż do czwartego roku po ustąpieniu pogan z tej ziemi. Ten tedy chłop Kwiecik ponieważ, jak wyżej powiedziano, brak mu było jednej ręki, a drugą miał bez pożytku dla siebie, nazywany był podówczas przez Polaków Kika ..."

Warto zwrócić uwagę na etymologię nazwy miejscowości (wsi) Kwiecikowice. Otóż nazwa ta pochodzi od nazwy osoby! Należy zatem zachować dużą ostrożność przed bezkrytycznym i bardzo częstym uznawaniem nazwisk za odmiejscowe. Podobnie należy zachować ostrożność przy określaniu czy dane nazwisko pochodzi od nazwy zawodu czy od nazwy wsi w której ten zawód był dominujący. Często bowiem wieś nosiła nazwę pochodną dominującego zawodu.


Warto zaznaczyć, że niekiedy w XVIII i XIX w. - zwłaszcza na wsiach i w małych miasteczkach - występowały nazwiska, które można by zaliczyć do wyrazów ordynarnych lub wstydliwych. Trudno jest ustalić ich pochodzenie i użycie. Być może inna była ich recepcja w minionych wiekach, prawdopodobne jest też, że powstały one z utrwalonych przezwisk, przekręceń lub np. głupiego czy złośliwego żartu właściciela dóbr, nadającego nazwisko poddanemu mu chłopu. Jak wskazują archiwalia, nazwiska takie tolerowano i nikt nie starał się o ich zmianę, być może było to wynikiem oswojenia się z nimi danego środowiska. Można sobie natomiast wyobrazić jak czuł się ksiądz, który w czasie głoszenia zapowiedzi takie nazwiska odczytywać musiał publicznie z ambony, jak czuli się - zwłaszcza ludzie młodzi - gdy przyszło przedstawić się, przyjąć nazwisko męża lub zaprezentować je w szerszym gronie (np. w związku z małżeństwem), gdy rodzime środowisko nie było jeszcze z takim mianem "osłuchane".

Jak szukać pochodzenia swego nazwiska?
Znamy ogólne zasady kształtowania się i pochodzenia nazwiska. Jednak w większości przypadków pochodzenie nazwiska nie jest jednoznaczne i nie można wskazać konkretów. Tylko wieloletnie poszukiwanie źródeł historycznych pozwala w nielicznych przypadkach dotrzeć do rzeczywistego źródła pochodzenia. Oto kilka podstawowych, pierwszych kroków:
  1. Przeglądnij słowniki staropolskie aby poznać znaczenie słownikowe rdzenia nazwiska.
  2. Przeglądnij słowniki nazw geograficznych w tym samym celu.
  3. Przeglądnij słowniki biograficzne.
  4. Przeglądnij katalogi książek w bibliotekach poszukując swego nazwiska w tytule. Być może jest wydana monografia nazwiska z opisem jego pochodzenia.
  5. W dużych miastach akademickich są liczne i duże czytelnie, w których zapoznasz się z wielotomowym "Słownikiem nazwisk współczesnie używanych" Kazimierza Rymuta, w których być może znajdziesz dodatkowe informacje o nazwisku. Odnośnik do internetowej wersji słownika znajdziesz w dziale -KATALOG STRON. Znajdziesz tam liczność występowania danego nazwiska z rozbiciem na dawne województwa.
  6. Jednak najważniejsze jest dotarcie do miejsca pochodzenia przodków z okresu kształtowania się nazwiska. O tym jak zacząć poszukiwania piszę w dziale -JAK SZUKAĆ. W ten sposób badając okoliczne nazwy własne, lokalny język i zwyczaje być może uda się wskazać prawdopodobne pochodzenie nazwiska.

Bogata literatura związana z imionami i nazwiskami wymieniona jest w dziale -LITERATURA.

Powyższymi zagadnieniami zajmuje się Instytut Języka Polskiego, Pracownia Antroponimiczna ul. Straszewskiego 27, 31-113 Kraków, http://www.ijp-pan.krakow.pl/antroponimia1.html.

Przypadki szczególne
Poniższy przykład dokumentuje pochodzenie nazwiska jakie nadano pewnej osobie, ukazując że czasem nie ma żadnych reguł... Oto przykład: zobacz!
Nazwiska szlacheckie
Często spotyka się sformułowanie "nazwisko szlacheckie". Dzisiaj można w bardzo niewielu przypadkach przesądzić o szlacheckości danego nazwiska. Modyfikacje nazwisk na przestrzeni wieków oraz procesy urzędowych zmian lub nadań nazwisk (np. odmiejskich Żydom) sprawiły, że końcówki nazwisk -cki i -ski wzbogaciły tak wiele nazwisk nie-szlachty, że nie można jednoznacznie stwierdzić że tak zakończone nazwiska są "szlacheckie". Statystycznie takich nazwisk jest mniejszość. Warto tutaj wskazać nazwisko Kiełbasa, mogące wywoływać uśmiech na twarzy a będące jednym z najstarszych polskich nazwisk o pochodzeniu rycerskim z XV wieku. Nie oznacza to jednak, że każde nazwisko Kiełbasa jest o równie starym, rycerskim rodowodzie. Równolegle w wielu miejscach w XVIII w. powstawały takie właśnie nazwiska nie należące do jednej rodziny.

Podstawowym sposobem na wstępną weryfikację nazwiska czy jest "szlacheckie" jest przeglądnięcie herbarzy -HERBARZE i gdy znajdziemy tam dane nazwisko, to aby udowodnić związek z tym właśnie nazwiskiem trzeba wywieść pochodzenie od noszącej je osoby opisanej w herbarzu. Jest to swoista genealogia nazwisk. Więcej o wywodzeniu pochodzenia -WYWODZENIE POCHODZENIA.

Wiesz?
Statystyka najpopularniejszych nazwisk występujących w Polsce w 2009 roku:
 

lp.

nazwisko męskie

liczba wystąpień

lp.

nazwisko żeńskie

liczba wystąpień

1

NOWAK

100.836

1

NOWAK

106.512

2

KOWALSKI

68.456

2

KOWALSKA

72.015

3

WIŚNIEWSKI

54.047

3

WIŚNIEWSKA

57.127

4

WÓJCIK

48.751

4

WÓJCIK

51.313

5

KOWALCZYK

47.948

5

KOWALCZYK

50.791

6

KAMIŃSKI

46.618

6

KAMIŃSKA

49.198

7

LEWANDOWSKI

45.356

7

LEWANDOWSKA

48.048

8

ZIELIŃSKI

44.447

8

ZIELIŃSKA

47.075

9

WOŹNIAK

43.512

9

SZYMAŃSKA

46.379

10

SZYMAŃSKI

43.319

10

WOŹNIAK

45.503

11

DĄBROWSKI

41.994

11

DĄBROWSKA

45.310

12

KOZŁOWSKI

37.156

12

KOZŁOWSKA

39.501

13

JANKOWSKI

33.612

13

JANKOWSKA

35.668

14

MAZUR

33.187

14

MAZUR

34.903

15

KWIATKOWSKI

32.434

15

WOJCIECHOWSKA

34.549

16

WOJCIECHOWSKI

32.330

16

KWIATKOWSKA

34.483

17

KRAWCZYK

31.398

17

KRAWCZYK

33.145

18

KACZMAREK

30.464

18

PIOTROWSKA

32.012

19

PIOTROWSKI

29.832

19

KACZMAREK

31.935

20

GRABOWSKI

28.597

20

GRABOWSKA

30.455

21

ZAJĄC

27.493

21

PAWŁOWSKA

28.797

22

PAWŁOWSKI

27.080

22

MICHALSKA

28.683

23

KRÓL

26.880

23

ZAJĄC

28.213

24

MICHALSKI

26.636

24

KRÓL

28.038

25

WRÓBEL

25.135

25

WIECZOREK

26.349

26

WIECZOREK

25.028

26

JABŁOŃSKA

26.299

27

JABŁOŃSKI

24.574

27

NOWAKOWSKA

25.900

28

NOWAKOWSKI

24.058

28

WRÓBEL

25.685

29

MAJEWSKI

23.945

29

MAJEWSKA

25.493

30

OLSZEWSKI

23.502

30

OLSZEWSKA

24.846

31

STĘPIEŃ

23.256

31

JAWORSKA

24.533

32

DUDEK

23.050

32

ADAMCZYK

24.406

33

JAWORSKI

23.039

33

STĘPIEŃ

24.301

34

MALINOWSKI

22.888

34

MALINOWSKA

24.276

35

ADAMCZYK

22.886

35

NOWICKA

23.834

36

PAWLAK

22.176

36

GÓRSKA

23.776

37

GÓRSKI

22.043

37

DUDEK

23.702

38

NOWICKI

22.003

38

WITKOWSKA

23.214

39

SIKORA

21.837

39

PAWLAK

23.069

40

WITKOWSKI

21.632

40

RUTKOWSKA

22.776

41

WALCZAK

21.549

41

WALCZAK

22.691

42

RUTKOWSKI

21.264

42

SIKORA

22.644

43

BARAN

21.177

43

MICHALAK

21.861

44

MICHALAK

20.727

44

OSTROWSKA

21.844

45

SZEWCZYK

20.707

45

SZEWCZYK

21.775

46

OSTROWSKI

20.299

46

BARAN

21.650

47

TOMASZEWSKI

19.563

47

TOMASZEWSKA

20.800

48

ZALEWSKI

19.125

48

PIETRZAK

20.414

49

WRÓBLEWSKI

19.006

49

WRÓBLEWSKA

20.100
50 PIETRZAK 18.991 50 ZALEWSKA 20.092
 

Drzewa genealogiczne nazwiska. Drzewo genealogiczne - wzór, porady, przykłady -DRZEWO GENEALOGICZNE

Wiesz?
Prześlij inne ciekawe materiały -KONTAKTY

Powiadom znajomych o tej stronie:

Zobacz również...

*Nie znalazłeś poszukiwanych danych? Przeczytaj poradnik
-JAK SZUKAĆ?

*Interesuje Cię pochodzenie i znaczenie nazwiska? Zobacz
-POCHODZENIE NAZWISKA

*Imiona męskie i imię żeńskie -  znaczenie imion - zobacz
-IMIONA

 

*Interesują Cię nazwiska szlacheckie i Twoje pochodzenie?
-WYWODZENIE POCHODZENIA

Szukaj nazwiska, miejscowości, herbu Najczęściej poszukiwane wyrażenia:    kredyt, fundusz
 

*Zobacz, gdzie występuje Twoje nazwisko
-INDEKS NAZWISK

*Opisy rodów - zobacz opisy i dodaj opis Twoich przodków
-RODZINY

*Darmowy program drzewo genealogiczne ii wzór, szablony
-DRZEWO GENEALOGICZNE

 

 

 

 


 
 
idź na początek strony  

Poleć innym tę stronę:                           


Prawa autorskie zastrzeżone (c) Artur Ornatowski 2002
Ograniczenie odpowiedzialności